Machtsgreep bij NTV meer dan afrekening

EEN BRAVE reportage over de vrouwen van officieren die zijn gelegerd in Tsjetsjenië, dat zagen de Russen die gisteren naar het NTV-nieuws keken....

Sinds de leiding van NTV begin deze week uit de studio's werd gezet en een deel van de journalisten uit protest opstapte, is het tv-kanaal gezagsgetrouwer dan ooit. Het NTV-logo, de tunes en de decors zijn hetzelfde gebleven, maar de kritische ondertoon van de nieuwsprogramma's is verdwenen.

Dat is precies wat het Kremlin wilde toen het vorig jaar de aanval inzette tegen het media-imperium van Vladimir Goesinski. NTV, het vlaggenschip van Goesinski's Media-Most-holding, was de enige landelijke tv-zender die niet automatisch naar het pijpen van president Poetin danste. Het Kremlin haalde de verdedigingslinies van Media-Most neer met een spervuur van beschuldigingen, huiszoekingen en rechtszaken. Als hoogste macht kon het Kremlin erop rekenen dat de rechter niet zou beslissen in het voordeel van Media-Most en NTV.

Als stormram diende het gasmonopolie Gazprom. Het bedrijf had honderden miljoenen aan Media-Most geleend met aandelen in het bedrijf als onderpand, en eiste het geld op aangeven van het Kremlin terug. Toen bleek dat Media-Most niet kon betalen, werd er beslag gelegd op de aandelen, en nam Gazprom de macht over. Zo kon Poetin de strijd om Media-Most afschilderen als een ruzie waarmee hij niets had te maken.

Van Goesinski's media-imperium is weinig over. NTV is hij kwijt, de krant Segodnja verschijnt niet meer, en de hele staf van het weekblad Itogi is vervangen. Alleen zijn radiostation Echo Moskvy werkt als vanouds. Goesinski liet vanuit zijn buitenhuis in Spanje weten dat hij zijn resterende aandelen NTV van de hand doet en er niet over peinst terug te keren naar 'het Rusland van Poetin'.

De opgestapte NTV-journalisten verkondigen luidkeels dat dit het einde betekent van de Russische democratie.

Is dat zo?

Een onafhankelijke zender is NTV nooit geweest. Het maakte een kritischer nieuwsprogramma dan de saaie en slaafse staatsomroep. Maar het liet zich ook door Goesinski gebruiken als wapen tegen zijn zakelijke en politieke concurrenten. In 1996 leidde NTV bij de verkiezingen de lastercampagne tegen de communisten, koos de kant van Jeltsin, en werd daarvoor na diens overwinning rijkelijk beloond. Toen de zender twee jaar later in geldnood raakte, schoot Gazprom te hulp met een lening - die NTV later fataal werd.

De mediamasseurs van het Kremlin wijzen erop dat Goesinski niet de voorvechter is van de vrijheid van meningsuiting waarvoor hij in het Westen wordt gehouden. Hij is een opportunist, die bij de presidentsverkiezingen in 2000 voor de verliezende partij koos. Hoewel NTV avond aan avond berichtte over corruptie in het Kremlin, kon dat niet voorkomen dat de man die door Jeltsin naar voren was geschoven als zijn opvolger - Vladimir Poetin - president werd.

Goesinski en zijn journalisten hebben het politieke spel meegespeeld, en nu ze hebben gegokt en verloren, moeten ze niet gaan klagen over de regels, zo wil het Kremlin maar zeggen.

Zo simpel ligt het natuurlijk niet. De machtsgreep bij NTV is meer dan een politieke afrekening. De Russische media zijn gelijkgeschakeld: er is geen nationaal tv-kanaal meer dat niet door het Kremlin wordt gestuurd. Dat past in de 'informatie-veiligheidsdoctrine', volgens welke informatie een strategisch goed is, dat moet worden gereguleerd door de staat.

Poetin rechtvaardigt het aan banden leggen van de media in zijn streven het Russische bestuur effectiever te maken; hij vat kritiek op als een spaak in het wiel van de staat. 'Dat iemand het recht heeft hem publiekelijk te bekritiseren, vindt hij gewoon een idioot idee', vertelde Poetins voormalige campagnemanager onlangs.

Goesinski heeft zijn krachten gebundeld met zijn rivaal Boris Berezovski, die een deel van zijn media-imperium onder druk van het Kremlin heeft moeten opgeven en ook is uitgeweken naar het buitenland. Alle opgestapte NTV-journalisten zijn aan de slag gegaan bij Berezovski's TV-6. Maar TV-6 is een tweederangskanaal dat lang niet overal in Rusland is te zien.

Poetin lijkt er, althans voorlopig, in te slagen het Kremlin steeds meer macht te geven. Rusland is onder zijn bewind in het schemergebied beland tussen een geleide democratie en een verlichte dictatuur.

Meer over