Machtigste Rus vreest politieke aspiraties rijkste Rus

Een ongekende machtsstrijd tussen het Kremlin en de rijkste man van Rusland, Michail Chodorkovski, is deze week in alle hevigheid losgebarsten....

Woensdagavond voerde de politie de rijke zakenman Platon Lebedev in handboeien af. Hij lag in het ziekenhuis waar hij herstelde van een hartaanval. Lebedev is directeur van Menatep, de maatschappij die 61 procent van de aandelen van Chodorkovski's oliemaatschappij Joekos beheert. Hij is daarnaast een van Ruslands rijkste mannen met een geschat fortuin van 1,13 miljard euro.

De 43-jarige Lebedev is gearresteerd op verdenking van het verduisteren van 246 miljoen euro bij de aankoop van het kunstmestbedrijf Apatit in 1994. 'Hij verkeert in slechte gezondheid en begrijpt niet waarom hij is gearresteerd', zei Lebedevs advocaat, Jevgeni Baroe, vrijdag.

Chodorkovski en zijn tweede man bij Joekos, Leonid Nevzin, moesten zich gisteren melden voor verhoor in het kantoor van de procureur-generaal. Na afloop zei Chodorkovski dat hij was verhoord 'over zaken die al uitgebreid in de pers zijn besproken', maar dat hij om juridische redenen verder geen uitspraken deed.

De 40-jarige Chodorkovski heeft de afgelopen jaren van Joekos een gerespecteerde en internationaal concurrerende oliemaatschappij gemaakt. Hij heeft goede contacten in het Westen en was donderdag een van de gasten op het Onafhankelijkheidsdagfeest van de Amerikaanse ambassadeur in Moskou.

President Vladimir Poetin heeft aan het begin van zijn presidentschap nadrukkelijk laten merken geen prijs te stellen op intensieve bemoeienis van Ruslands rijkste zakenmannen met de politiek, hetgeen onder president Jeltsin heel gebruikelijk was.

De oligarchen Boris Berezovski en Vladimir Goesinski weigerden een stap terug te doen. Zij werden in 2000 aangeklaagd op verdenking van corruptie en verlieten vervolgens het land in een zelfgekozen ballingschap. Andere zakenlieden kozen eieren voor hun geld en verplaatsten hun aandacht naar de regionale politiek.

Met het naderen van de parlementsverkiezingen in december ging Chodorkovski zich steeds meer met de landelijke politiek bemoeien. Hij gaf publiekelijk toe dat hij de liberale partijen Jabloko en de Unie van Rechtse Krachten financiert, en dat een andere Joekos-topman de communisten geld toestopte. Chodorkovski liet ook geregeld doorschemeren in de nabije toekomst een politieke carrière te overwegen.

Volgens de parlementariërs uit zijn kamp werd Chodorkovski daardoor te gevaarlijk voor het Kremlin. 'De machthebbers zijn bang dat hij bij de komende verkiezingen de Doema onder controle zal krijgen', zei Boris Nemtsov, de leider van de Unie van Rechtse Krachten in de krant Njezavisimaja Gazjeta.

'Het Kremlin laat weten dat hij zijn plaats moet kennen, stil moet zitten en zijn mond moet houden', zei Jabloko-leider Grigori Javlinski. Nemtsov en Javlinski hebben zich de afgelopen maanden hard gemaakt voor het beperken van de macht van de president en het uitbreiden van de invloed van het parlement.

De arrestatie van Lebedev vond plaats, nadat de parlementariër Vladimir Joedin van de Kremlingezinde partij Eenheid om een onderzoek naar de fraude had gevraagd. 'Als de wet op privatisering is overtreden, dan moeten we dat bestraffen, ongeacht hoe lang geleden de overtreding heeft plaatsgevonden', verklaarde hij.

Met de strijd tegen corruptie heeft de actie niets te maken, zegt Ivan Melnikov van de Communistische Partij. 'Het eerste doel van de arrestatie is een reclamecampagne voor de Eenheid-partij als bestrijders van het kwaad en het tweede doel is het afschrikken van opponenten.'

Politieke waarnemers menen dat het Kremlin Lebedev in plaats van Chodorkovski heeft laten arresteren, omdat men de geplande fusie tussen Joekos en het kleinere Sibneft niet wil tegenhouden. Deze fusie maakt Joekos de op drie na grootste olieproducent ter wereld. Hoewel de aandelen van Joekos de afgelopen dagen 7,5 procent minder waard werden, liet Chodorkovski weten dat de fusie geen vertraging zal oplopen. De grootste aandeelhouder van Sibneft, Roman Abramovitsj, baarde deze week opzien door de Britse voetbalclub Chelsea te kopen.

Politiek commentator Andrej Rjabov van de Carnegie-denktank acht het niet waarschijnlijk dat Chodorkovski net als Berezovski en Goesinski gedwongen zal worden het land te verlaten. De Joekos-topman is volgens Rjabov minder bezeten in zijn strijd tegen het Kremlin en evenmin bereid zijn bedrijven op te geven.

'Dit is echter het moment van de waarheid voor het Kremlin. Zolang de grote zakenlieden de machthebbers steunen en zich verder gedeisd houden, is er niets aan de hand. Maar zodra een van hen zijn politieke ambities doorzet, zal het Kremlin alles op alles zetten.'

Meer over