Columnmartin sommer

Maandag staan ze op het bordes. Let op premier Rutte. Hij weet hoe de vlag erbij hangt. Niet goed.

null Beeld
Martin Sommer

Maandag staan ze op het bordes. Let op premier Rutte. Hij ziet er raar uit de laatste weken, en dan bedoel ik niet de pot haargel waarmee hij tegenwoordig pleegt uit te schieten. Mark Rutte kijkt als een boer met kiespijn. Hij is zijn onbekommerde familiariteit kwijt. Er is iets misgegaan. De verkiezingen gewonnen, voor het eerst de formatie verloren. Rutte, met al zijn ervaring, zijn ragfijn afgestelde politieke kompas. Het zit niet goed en hij weet het.

Tot nu toe was het altijd de junior partner die betaalde. De Partij van de Arbeid in het bezuinigingskabinet Rutte II. Het CDA als bleke kopie van de VVD. Van oudsher had D66 diezelfde ervaring. Regeren was halveren, in de schaduw van de PvdA of CDA. Nu is het andersom en veelzeggend dat PvdA-nestor Job Cohen pruilde dat zijn partij met dit regeerakkoord zo had kunnen aanschuiven.

Meer nog dan het regeerakkoord spreken de namen en gezichten boekdelen. Van het VVD-smaldeel schieten me alleen de namen van Rutte zelf en Dilan Yesilgöz te binnen. De rest heeft nauwelijks profiel. Neem daarentegen D66: bovenaan de lijst staat Sigrid Kaag die niet bezweken is voor de charmes van Rutte. Net als in een huwelijk is het niet de echtgenoot die hunkert naar liefde maar de afhoudende partij die de lakens uitdeelt. Dan Rob Jetten als overtuigd klimaatdrammer, de goedgemutste alleskunner Robbert Dijkgraaf en beddenspecialist Ernst Kuipers. De thematiek van dit kabinet is D66-thematiek: Europa, stikstof en klimaat. De VVD gaat op in D66, niet andersom.

Politieke manoeuvreerruimte Rutte

Die tendens was natuurlijk al langer gaande. Rutte was al bekeerd tot het klimaat, is Europeaan geworden en buigt voor de stikstofrechter. Niet per se omdat hij dat allemaal wilde, maar omdat zijn politieke manoeuvreerruimte de nul naderde.

Ik sprak erover met René Cuperus, columnistische oud-collega in deze krant. Hij heeft zojuist samen met politiek cartograaf Josse de Voogd de mooie Atlas van afgehaakt Nederland – over buitenstaanders en gevestigden gemaakt. Cuperus wees me op een grafiek daarin, overgenomen van het SCP. Daarin vertegenwoordigen D66 en VVD met zijn tweeën helemaal bovenin de mensen die hun leven prima op de rails hebben en ook vinden dat het met Nederland de goede kant op gaat. Zet dat af tegen de hele bevolking, en we hebben geen kabinet van het brede midden maar een kabinet van winnaars, van zelfgenoegzamen.

Rutte zelf kleeft natuurlijk zijn onwijs gave land aan. Toch drijft hij steeds verder weg van zijn oude zelf, net als de VVD steeds minder VVD wordt. Kijk maar naar het discussiestuk dat Klaas Dijkhoff niet lang voor zijn vaandelvlucht schreef en dat een vaag soort progressiviteit ademt. Het ledental zakt in en dat is niet voor niets. Wat eraan schort, raken Cuperus en De Voogd met hun Atlas der buitenstaanders: na de zogeheten lager opgeleiden, is nu de ruggengraat van de oude VVD, de middenklasse, bezig af te haken. Josse de Voogd is een van de weinigen die sinds jaar en dag aandacht vragen voor dit ‘middenland’. Wij krijgen nu een minister voor Armoede, maar de verliezers, de spreekwoordelijke Oost-Groningers op de kaart hebben over aandacht en armoede-monitors geen klagen. Er zou geen minister voor Armoede moeten komen maar een minister voor de Middenklasse. Het afglijden gebeurt onopgemerkt, is veel moeilijker in kaart te brengen. Neem West-Brabant, aldus Josse de Voogd, voorheen werkten ze daar in de kleine industrie. Nu werken ze nog steeds, maar in distributiedozen, onder matige arbeidsvoorwaarden. Huizenprijzen, inflatie, energiekosten, dalende waarde van opleidingen, het komt allemaal op de lagere middenklasse neer. De meest onthullende kaart is die van de ervaren gezondheid, in samenhang met stembusgang.

Geen kabinet van VVD-stemmers

Dat waren wel de mensen van Mark Rutte, de mensen die VVD stemden, maar dit kabinet is niet het hunne. Ik hoor niet bij degenen die sinds een jaar smeken om de verdwijning van Rutte. Hij was de enige die de boel bij elkaar wist te houden, een restant van nationale gemeenschapszin belichaamde. Wie zou dat moeten doen als Rutte weg is? D66 baadt in het eigen gelijk, met de hoogst opgeleide ministers ooit en de Kaagvraag die luidde: ‘wie zijn die mensen’? In coronatijd wordt de polarisatie alleen maar heftiger, met demonstraties waar mensen met Jodensterren rondlopen en een halvegare met een fakkel die bij Kaag aan de deur staat te schreeuwen. Tegelijk bleek uit de reportage over de betoging op het Museumplein in de maandagkrant, dat de eerste de beste demonstrant een keurige ambtenaar was die zich zorgen maakte over het politievertoon, en de tweede een winkelierster die er onderdoor ging en het zat, helemaal zat was. Dat zijn beslist geen wappiezorgen.

De Voogd en Cuperus constateren in het kielzog van de staatscommissie-Remkes een gapend vertegenwoordigingsprobleem. Links is het spoor bijster, daar heeft de middenklasse niets aan. Waar moeten ze heen met hun politieke bekommernissen? De VVD is bezig op te lossen als de Cheshire cat van Alice in Wonderland. Het gat op rechts wordt gevuld door BBB, Forum en Wilders, maar het is onwaarschijnlijk dat de middengroep iets opschiet met rechts-radicalisme. Kijk naar het verkiezingskaartje van Josse de Voogd. Nederland heeft vorig voorjaar aantoonbaar conservatiever gestemd. Het krijgt nu een Europees gezind klimaatkabinet met als boodschap alternatiefloosheid. Nog maar tien weken, dan stemmen we voor de gemeenteraad. Mark Rutte, met zijn feilloze politieke antenne, weet hoe de vlag erbij hangt.

Meer over