MAAKBAARHEID TEN TOP

HOE 'maakbaar', of preciezer geformuleerd: door middel van bewuste inspanning veranderbaar zijn samenleving en cultuur vandaag de dag? Die vraag staat centraal in de meest uiteenlopende debatten....

De overwegende teneur is: het valt vies tegen met die maakbaarheid. Het is de moeite waard zich af te vragen wat de politiek-historische achtergronden zijn van dit vrij algemeen gedeelde gevoel van onmaakbaarheid, of negatiever uitgedrukt: van vergaande machteloosheid van zowel individu als politiek.

Mijn - toegegeven, niet echt opzienbarende - hypothese luidt dat de Zeitgeist hierbij een centrale rol speelt. Wie zich vandaag de dag niet tot 'het realisme' bekent, stelt zich min of meer buiten de discussie en ontpopt zich als niet geheel serieus te nemen dromer, idealist, wereldverbeteraar, moralist et cetera. En 'de feiten' zijn dat de bezetting van Koeweit door Irak viel tegen te gaan (dat is immers gebeurd), maar de oorlog in Bosnië niet - die was historisch, wellicht zelfs genetisch, voorgeprogrammeerd. Het is misschien oneerbiedig - maar wel een feit - om tegen te werpen dat het verschil in het verloop van beide conflicten hoofdzakelijk ligt in de Amerikaanse bereidheid om dollars en militairen in te zetten. Die was er in het geval van Irak, maar niet in ex-Joegoslavië.

Een ander feit waar je als realist niet omheen schijnt te kunnen, is dat de komst van een zeker percentage allochtonen door de (autochtone onderkant van) de samenleving niet wordt gepikt en dus ontwrichtend werkt. Andere realisten die het met de beleidsconclusies die voortvloeien uit deze redenering oneens zijn (te weten: de noodzaak van een keihard toelatings- en uitzettingsbeleid) wijzen op de onontkoombaarheid van massale migratiestromen, zolang de welvaart in dit deel van de wereld zoveel groter is dan elders. Maar ja, aan die verschillen in rijkdom valt ook niet meteen veel te doen. En daar zitten wij dan, geconfronteerd met een zowel onontkoombare als onverteerbare instroom van migranten. Overspoeld en machteloos.

Laat ik dit j'accuse even onderbreken om toch enig begrip uit te spreken voor de Zeitgeist. Het is niet moeilijk in te zien dat zij een reactie is op overspannen maakbaarheidsideeën uit het verleden. Een aanzienlijk deel van de huidige intellectuele en politieke smaakmakers groeide op in de jaren zestig en zeventig (die in het teken stonden van groot maatschappelijk optimisme). Gelijke kansen (het streven van 'zondige reformisten' als Joop den Uyl) waren destijds in veler ogen niet genoeg. Algehele gelijkheid was het doel, te bereiken door middel van 'de revolutie', 'een breuk met het staatsmonopolie-kapitalisme', 'de vrouwenstrijd' of desnoods de middenschool.

Het toeval wil dat het tot inkeer komen van deze generatie, die intussen de middelbare leeftijd heeft bereikt, samenviel met de definitieve ondergang van het grote, utopische, maar ook totaal geperverteerde politieke project van deze eeuw: het communisme. Dat heeft niet slechts gefaald bij het tot stand brengen van de beoogde ideale samenleving en het creëren van een 'Nieuwe Mens', maar leidde tot tirannie, onvrijheid en economische chaos. Dat tekende zich zo rond het jaar 1930 al wel af, maar drong opmerkelijk genoeg pas in volle omvang door na het verdwijnen van de Muur.

In de schommelingen die een intellectuele en politieke conjunctuur blijkbaar kenmerken, zijn we sindsdien hard op weg naar het andere uiterste. Terechte kritiek op communisme, klassiek socialisme of blinde veranderingsdrift schiet zover door dat ieder streven tot politieke hervorming of interventie bij voorbaat moet worden verdedigd tegen de beschuldiging dat het averechts werkt, onuitvoerbaar of ongeloofwaardig is.

In die context valt ook de hernieuwde belangstelling te verklaren voor theorieën over de onveranderlijke natuur van de mens en de erfelijke bepaaldheid van menselijke individuen of groepen. Sommige van die theorieën, zoals het in de VS druk bediscussieerde boek The Bell Curve over het belang van het IQ, vormen een doorzichtige legitimering voor sociaal onrecht en krasse ongelijkheid. Andere onderzoeken naar erfelijkheid en genetica leveren wel degelijk belangrijke nieuwe inzichten op.

De Amsterdamse publicist Constant Vecht geeft daarvan in zijn boek In de aap gelogeerd een overzicht. Hij toont zich gefascineerd door de verhouding tussen nurture en nature, natuur en cultuur. Maar hoewel hij er niet helemaal aan voorbijgaat, onderschat ook Vecht volgens mij de grote paradox in het natuur/cultuur-debat. Want hoe komen we aan onze kennis? Niet langs natuurlijke weg, maar door natuur-wetenschappelijk onderzoek. En de biologen, biochemici en genetici beperken zich er niet toe de mens te verklaren, ze reiken ook instrumenten aan tot verandering: Prozac, reageerbuisbevruchting, gen-therapie. De maakbaarheid ten top. Heel geestig.

Meer over