Luc Panhuysen

Bevlogenheid

'Robert Jacob Gordon trok als een van de eerste Europeanen door Zuid-Afrika. Zijn blik was opmerkelijk onbevangen. Hij was oprecht nieuwsgierig naar de mensen die hij ontmoette en dat maakt hem uniek voor zijn tijd.

'Gordon keek ook met een wijde, open blik naar de prachtige natuur daar. Hij was betoverd door de giraffe, die hij als eerste wetenschappelijk beschreef. Alles wat hij zag moest hij vastleggen, in woord, beeld en centimeters; en alles wat hij vastlegde moest hij kenbaar maken aan de wetenschappelijke gemeenschap in Europa.'

Zoektocht

'Helaas was er geen budget voor een reis naar Zuid-Afrika. Maar Gordons reisbeschrijvingen zijn digitaal beschikbaar. Ik heb ze vijf à tien keer gelezen, steeds met een andere blik. Ik moest wel: Gordon had heel veel registers. De ene keer was hij meteoroloog, en was hij verbaasd over het spervuur van vuistgrote hagelstenen die ze over zich heen kregen. Tegelijkertijd was hij cartograaf; in onbetreden gebieden moest hij plekken namen geven om die te kunnen vastleggen op een landkaart. Soms was hij een gourmet en beschreef hij de smaak van de dieren die hij at: van nijlpaard tot flamingo.'

Inzicht

'Gordon maakte deel uit van de Verlichting, die enorm eurocentrisch was. Daarom was ik verrast hoe bescheiden en humaan hij in Zuid-Afrika opereerde. In alle culturen die Gordon tegenkwam, ontmoette hij steeds weer de mens, terwijl andere Europeanen de lokale bevolking alleen zagen als kant-en-klare slaven. Zij legden geen echt contact, want dan zouden ze hun vaste denkbeelden hebben moeten loslaten.

'Tegelijkertijd zette Gordon zich af tegen het idee van Rousseau - min of meer een tijdgenoot - dat wilden 'nobel' waren. Hij zag honger en ellende bij de Hottentotten, en clans die elkaar afmaakten. Hij schreef ook over blanke boeren die ver buiten Kaapstad woonden en veranderd waren in beesten. Ze jaagden met hun geweren op de lokale bevolking. Gordon vond Rousseau een leunstoelfilosoof.'

Verhaal

'Gordons reizen waren het hoogtepunt van zijn leven, al wist hij dat zelf op dat moment nog niet. In mijn boek vormen ze ook het hoogtepunt. Als Gordon op pad gaat, probeer ik de lezer mee te nemen naar de Afrikaanse leegte: je gaat als het ware mét hem op reis. Ik heb geprobeerd het veelkleurige, caleidoscopische Afrika met al zijn smaken en geuren vast te leggen.

'Gordon schrijft heel zintuiglijk, dus ik haal veel teksten van hem aan. Hiervoor heb ik boeken geschreven over de 17de eeuw en die mensen schrijven heel formeel, dat citeert niet lekker; maar Gordon wel.'

Luc Panhuysen: Een Nederlander in de wildernis - De ontdekkingsreizen van Robert Jacob Gordon (1743-1795) in Zuid-Afrika.

Nieuw Amsterdam; € 18,95.

undefined

Meer over