Lopend Vuur

1867

Dichtbundel 'Vondel', Herman Schaepman

undefined

Geboorte in poëzie

'Fiere, heerlijke Amstelstad, die de schatten eener wereld in uw grachtengordel vat', bezingt de katholieke dichter Herman Schaepman Amsterdam in 1867. Kunstenaars in de 19de eeuw zoeken naar woorden voor de bewonderde architectuur van de stad. Naar verluidt is het Schaepman die de buurt als eerste deze naam geeft. De halve cirkel van grachten om de oude stad heen is dan al drie eeuwen oud, gebouwd vanaf 1613 in de hoogtijdagen van Amsterdam. De Singel, Herengracht, Keizersgracht en Prinsengracht voor de koopmanselite, de dwarsstraatjes voor het volk. Via Amsterdamse kranten komt de nieuwe naam vervolgens voorzichtig in het taalgebruik terecht, legt kunsthistoricus Boudewijn Bakker uit. 'Opvallend is dat de term lang niet zo oud en vanzelfsprekend is als je zou denken.'

undefined

8 juni 1990

NRC Handelsblad

undefined

Freek de Jonge-types

Natuurlijk wordt het woord grachtengordel in de tussentijd nog veel vaker gebruikt, maar wij springen even naar begin jaren negentig wanneer de grachtengordel synoniem wordt voor 'wie ertoe doet' in het culturele centrum van Nederland. Studenten en kunstenaars nemen de plaats in van bedrijven die de moeilijk bereikbare binnenstad verlaten. Galeries en uitgeverijen zitten aan de gracht, relatief veel mensen uit de media en politiek wonen er.

Andere politici haasten zich tegelijkertijd om afstand te nemen van de geconcentreerde intellectuele elite aan de grachten. Bert Middel, Tweede Kamerlid voor de PvdA, is de eerste die daarmee de krant haalt. 'Ik heb geen enkele moeite met die bijeenkomst met de intellectuelen van de Amsterdamse grachtengordel', zegt de Groninger in een interview over de partijcultuur in de PvdA. 'Maar beweer niet dat het dat helemaal is. Het zijn de Freek de Jonge-types die daar zitten.'

Het zal een terugkerend debat blijken: om de zoveel tijd waarschuwt een PvdA'er dat de partij te veel aanschurkt tegen de 'intellectuele elite' en te weinig oog heeft voor de 'oude waarden'. Zo staan in de strijd om het voorzitterschap in 1992 Felix Rottenberg, de man van de grachtengordel, brutaal en met bravoure, tegenover Ruud Vreeman, de vakbondsman die de 'oude waarden' moet vertegenwoordigen. De twee kiezen uiteindelijk voor een duovoorzitterschap.

undefined

augustus 1992

Geerten Meijsing 'De Grachtengordel'

undefined

Intellectuele inteelt

De culturele elite komt er ronduit beroerd van af in de sleutelroman van Geerten Meijsing. Daarin redt een 40-jarige schrijver uit Haarlem zijn carrière door zich in het literaire leven van lezingen en interviews te storten. Meijsing beschrijft een pretentieus literair klimaat dat barst van de arrogantie, inteelt en intriges. 'Na het verschijnen van De Grachtengordel neemt de negatieve associatie duidelijk een vlucht', aldus Bakker.

undefined

6 oktober 1994

Tweede Kamer

undefined

Grachtengordelgehalte

Gaat het bij de PvdA nog om een intern debat, snel ontdekken politici de term ook als politiek scheldwoord. In de Handelingen van de Tweede Kamer is het CDA-Kamerlid Ries Smits die voor het eerst grachtengordel met een negatieve ondertoon gebruikt. Na de maidenspeech van VVD-Kamerlid Hans Hoogervorst merkt Smits op dat hij zijn speech begint en eindigt met Amsterdam. 'Kenmerkend voor het hoge grachtengordelgehalte van deze coalitie', sneert Smits, doelend op het eerste paarse kabinet (PvdA, VVD en D66).

undefined

Na de eeuwwisseling

Binnenhof

undefined

Negatief etiket

In 2000 neemt de Dikke van Dale de overdrachtelijke betekenis van grachtengordel op, wijzend op het establishment in kunst en media. De term raakt meer en meer gepolitiseerd: grachtengordel wordt het favoriete etiket om anderen als elitair neer te zetten. Zo beschuldigdt PvdA-leider Bos GroenLinks ervan een grachtengordelpartij te zijn, net als later SP-voorman Marijnissen. GroenLinks is volgens hem een 'grachtengordelpartij, met hoogopgeleiden zonder oog voor mensen die anders in het leven staan'. PvdA'er Plasterk wijst D66 aan als de ware grachtengordelpartij, net als CDA'ers Koopmans en Osman. Maxime Verhagen constateert als CDA-minister tevreden dat zijn maatregelen alleen in de grachtengordel niet worden toegejuicht en Charlie Aptroot (VVD) klaagt dat alleen de 'geborneerde grachtengordel' tegen zijn 130 kilometervoorstel was. Meestgebruiker is de PVV.

undefined

4 november 2011

NRC Handelsblad

PVDA WIL ER WEG

De PvdA moet beter luisteren naar leden, stelt kandidaat-voorzitter Spekman in NRC Handelsblad. Of hij concrete plannen heeft? 'Ik wil het hoofdkantoor van de Herengracht halen en in een normale wijk zetten.' Tweeënhalf jaar later zit de PvdA nog steeds aan de gracht, maar er wordt volgens Spekman wel 'hartgrondig' gewerkt aan de verhuizing. 'Als simpel partijlid werd mij destijds verteld dat we hier heel goedkoop zitten. Goedkoop voor de grachtengordel, ja. Ruim vijf ton huur per jaar is een godsvermogen.' De PvdA moet naar 'het normale leven': 'Een basisschool hier is toch anders dan die in een oude volksbuurt. Het is voor ons goed om continu te worden geconfronteerd met waar we voor staan. Dat kan beter in een andere wijk.' Volgens Spekman verhuist de PvdA uiterlijk in 2017, als het huurcontract afloopt. 'Maar hoe eerder hoe beter. Er wordt onderhandeld met partijen om het pand te huren of te kopen.'

undefined

Meer over