Analyse

Lobbywereld verliest aan schimmigheid

Wie het lobbygedrag om en op het Binnenhof in kaart wil brengen, moet de agenda van ministers kennen. Maar bij de bewindslieden van Rutte II bestaat weinig animo om die publiek te maken - tot nu.

null Beeld anp
Beeld anp

De ministers van Rutte II denken heel verschillend over het openbaar maken van hun agenda. Het ministerie van Financiën, een zeer gevoelige plek vanwege de intense lobby vanuit de banken en de financiële wereld, pleit voor transparantie. De agenda van minister Dijsselbloem was al voor het WOB-verzoek van de Volkskrant openbaar. Dijsselbloem zegde ook toe een lobbyparagraaf toe te voegen aan elk wetsvoorstel. Daar moet in staan wie aan de wettekst een bijdrage leverde.

Ook bij Buitenlandse Zaken worden delen van de agenda's van de ministers Koenders en Ploumen al openbaar gemaakt. Minister Ploumen toont zich wantrouwend tegenover lobbyisten; ze zegt bij voorkeur direct met organisaties te spreken. Minister Kamp van Economische Zaken voelt juist niets voor een dergelijke openheid. Zijn argument is dat geen enkele agenda waterdicht is, zodat schijntransparantie wordt getoond. 'Je kunt iemand op een receptie tegen het lijf lopen die ergens over begint', zei hij onlangs in een debat. Dat laat zich wat hem betreft allemaal niet in afspraken vangen. 'Dan organiseer je bureaucratie en wantrouwen.' Lobbyisten geven vaak aan recepties en congressen te beschouwen als plekken om bewindspersonen strategisch tegen het lijf te lopen.

In het buitenland is het veel gebruikelijker dat bewindspersonen hun agenda publiekelijk delen. De Franse president maakt elke week zijn afspraken bekend, compleet met tijdstip. Eurocommissarissen zijn verplicht alle afspraken die ze met lobbyisten hebben te melden al komt daar in de praktijk niet altijd wat van terecht.

In de agenda van de minister

Wat deed Johan Remkes zo vaak in het Torentje? En welke belangengroep reist het vaakst af naar Den Haag? De Volkskrant onderzocht de agenda's van alle ministers.

Ook in Nederland zou dat praktijk moeten worden, vinden de PvdA-Kamerleden Lea Bouwmeester en Astrid Oosenbrug, die een initiatiefnota opstelden over lobbypraktijken rond het Binnenhof. In hun nota wordt gepleit voor 'meer actieve openheid vanuit de bewindspersonen'. Dan kan worden beoordeeld of bewindspersonen alle partijen meewegen. Immers: 'Je kunt geen belangenafweging controleren als je die niet kent.' Als LTO, brancheorganisatie voor de land- en tuinbouw, 44 bezoeken aflegt bij de staatssecretaris van landbouw, hoe vaak is dan in deze tijd geluisterd naar organisaties op het gebied van milieu of dierenwelzijn? VNO-NCW heeft toegang tot alle ministeries, geldt dat in gelijke mate voor de vakbonden?

Oosenbrug is blij met de door de Volkskrant verzamelde agendagegevens. 'Als Kamerlid weiger ik het zelf een WOB-procedure te beginnen.' Oosenbrug noemt de resultaten ook geruststellend. 'VNO, banken, ondernemend Nederland - dat voldoet aan de verwachtingen. Het verhaal is regelmatig dat de bonden rond het Binnenhof buitenspel staan. Daar stelt deze lijst gerust.'

Topje van de ijsberg

Met het openbaar maken van de agenda's van bewindspersonen wordt alleen het topje van de ijsberg zichtbaar. Ook Kamerleden worden stevig 'belobbyd'. In de initiatiefnota wordt gezegd dat ook voor hen moet gelden dat 'meer openheid wenselijk en mogelijk is'. Een verplichting daartoe willen de beide PvdA'ers niet uitspreken. Bekend is dat bedrijven, organisaties en lobbyisten meeschrijven aan Kamervragen en moties. Tijdens debatten worden Kamerleden via sms en Whatsapp van informatie voorzien door lobbyisten. Volgens Volkskrant-onderzoek zijn er 1.337 lobbyisten actief rond het Binnenhof. De beroepsvereniging BVPA telt 637 leden.

De meest intensieve lobby richt zich op de rijksambtenaren. Op de ministeries wordt immers doorgaans de eerste hand gelegd aan wet- en regelgeving. Pieter Hasekamp, directeur-generaal bij het ministerie van Financiën, deed onlangs op een bijeenkomst van de beroepsvereniging BVPA een boekje open over hoe zijn ministerie daarmee omgaat. Lobbycontacten moeten geregistreerd worden, vertelde hij. Bij elke ontmoeting moeten twee ambtenaren aanwezig zijn. Ambtenaren mogen na hun vertrek van het ministerie daarmee een tijdlang geen zakelijke contacten onderhouden. Hasekamp: 'Lobby vraagt om transparantie en een evenwicht in de contacten.'

Een proces van ruim vijf maanden

Op 15 juli 2015 vroeg de Volkskrant, met een beroep op de Wet openbaarheid van bestuur (WOB) inzage in de agenda’s van de bewindspersonen van Onderwijs Cultuur en Wetenschap, vanaf 5 november 2012 de dag van aantreden van het kabinet. Die gegevens kregen we 2oktober. Op 7 oktober is de andere ministeries gevraagd dezelfde gegevens te leveren. Op 14 december kwam, na vele interdepartementale overleggen, de toezegging. Dat gebeurde zonder WOB-procedure. Op 14maart kreeg de Volkskrant alle gevraagde gegevens. Die lopen tot 7 oktober 2015, het einde van de WOB-periode.

We kwamen een aantal voorwaarden overeen. Zo zijn interview-afspraken met media niet opgenomen. Gesprekken met Kamerleden zijn opgenomen als die te maken hebben met bestuurlijke aangelegenheden. Datzelfde geldt voor afspraken met burgers. Bij afspraken met lobbykantoren is de organisatie vermeld die het kantoor representeerde. Afspraken met Rijksdiensten, Raad van State en andere adviesorganen zijn niet opgenomen. Afspraken buiten de muren van het ministerie vallen niet onder dit onderzoek. We spraken ook af dat over het onderwerp van de gesprekken geen mededeling zou worden gedaan.

De WOB-procedure werd namens de Volkskrant uitgevoerd door Marlies de Brouwer.

Die transparantie wordt ook met het openbaar maken van de agenda's van bewindspersonen niet gegarandeerd. Oud-minister Ben Bot kwam onlangs in opspraak omdat hij een afspraak om met minister Ploumen De Wereldomroep te bespreken, gebruikte om ook een exportvergunning voor scheepsbouwer en wapenfabrikant Damen onder de aandacht te brengen. Een dergelijke dubbele agenda is niet met het openbaar maken van afspraken te beteugelen. 'In elk gesprek komen nu eenmaal onderwerpen aan de orde die buiten de oorspronkelijke aanleiding vallen', waarschuwde een lobbyist. 'Dat gebeurt in de journalistiek, dat gebeurt ook in ons vak.'

Dat lobby nuttig kan zijn, wordt op het Binnenhof breed gedeeld. Lobby kan er voor zorgen dat bewindspersonen verschillende perspectieven onder ogen krijgen, is de redenering. Aan hen de taak er actief voor te zorgen alle partijen aan het woord te laten.

Meer over