Linkse liefhebberij

Kunst maakt ons tot mens

Pieter Hilhorst

Het zijn rode stickers met daarop in witte letters: linkse hobby. Op tal van posters voor culturele evenementen is inmiddels zo’n sticker geplakt. Het leek een actiegroep met sympathie voor de PVV. Pas later bleek het omgekeerde het geval. De kunstenaars achter de actie wilden laten zien hoe kleurloos Nederland wordt als alle subsidies voor cultuur verdwijnen.

Tegengeluid
Het is een eenzaam tegengeluid. Het meest opmerkelijke aan de aanvallen van de PVV op de linkse hobby’s is dat een inhoudelijk weerwoord zeldzaam is. Een dieptepunt was de reactie van Jeltje van Nieuwenhoven in een debat met Sietse Fritsma over de voorgenomen bezuiniging op het residentieorkest in Den Haag. ‘Maar de kinderen van Jan Modaal hebben ook muziekles van deze mensen.’ Alsof het orkest vooral moet blijven bestaan om goede muziekleraren te houden.

Vaag
In de verkiezingsprogramma’s van politieke partijen zijn de passages over kunst en cultuur uitermate vaag. Kunst en cultuur ‘dragen bij aan een vrije, tolerante en dynamische samenleving’ (VVD), ‘geven kleur aan de samenleving’ (CDA), ‘vormen het DNA van de samenleving’ (D66), en bieden ‘mogelijkheden voor leren en begrijpen, voor ontplooien en verheffen’ (PvdA). Groenlinks wil dat meer mensen leren van kunst te genieten en de SP meent dat juist in crisistijd kunst en cultuur een signaal kunnen zijn van hoop en creativiteit.

Blijkbaar vinden politieke partijen kunst en cultuur belangrijk, maar weten ze niet waarom. Ze willen graag dat kunst nuttig is en daar gaat het mis. De waarde van kunst schuilt niet in haar nut. Kunst kan nuttige bijeffecten hebben. Zo is er volgens economen een samenhang tussen bestedingen aan kunst en de groei van de creatieve economie. Maar die bijvangst is niet het doel. Het is altijd mogelijk om die bijvangst zonder kunst te bereiken. Wat is dan wel de waarde van kunst?

Universele snaar
De schrijver en kunstenaar Dick Tuinder schreef in De Groene Amsterdammer ooit een prachtige verdediging (10-9-2004). Kunst is niet belangrijk omdat het ons tot betere mensen maakt, maar omdat kunst gaat om wat ons mens maakt: ons vermogen om iets nieuws te creëren. Goede kunst is uiterst subjectief en weet toch een universele snaar te raken. Het doel van kunst is kunst. Het is sublieme verspilling. ‘De reden waarom wij ons wel Ruysdael en niet zijn tandarts, wel Sjostakovitsj en niet zijn bakker herinneren, is omdat wij onszelf wel herkennen in die symfonie, maar niet in die getrokken kies. Omdat wij kunst zijn. Omdat alle elementen van ons zelfbeeld voortkomen uit kunst.’

Tuinders visie, kunst als viering van het mens-zijn, draagt de sporen van de filosofe Hannah Arendt. Zij heeft geschreven dat het bijzondere van de mens schuilt in zijn vermogen om iets nieuws tot stand te brengen. Om iets te scheppen wat er nog niet was. Kunst is de ultieme uitdrukking van deze menselijke kwaliteit. Hier staat het scheppen niet in dienst van een functie (een machine bedenken die efficiënter brood bakt), maar in dienst van het scheppen zelf.
Vrijgesteld
Zoals priesters vroeger werden vrijgesteld om God te eren, zo zijn kunstsubsidies bedoeld om kunstenaars in staat te stellen de grenzen van onze creativiteit te verkennen. Via hen eren we het ideaal van de scheppende mens: de mens die met het bestaande geen genoegen neemt. De keuze voor kunst drukt een maatschappelijk ideaal uit. Het is daarom wenselijk dat zo veel mogelijk mensen met kunst in aanraking komen.
Het is zo bezien logisch dat de PVV zich tegen deze linkse hobby keert, want de PVV heeft een tegenovergesteld maatschappelijk ideaal. De PVV idealiseert conformisme. Wie afwijkt moet zich aanpassen. Zij willen het bestaande niet openbreken, maar verdedigen. Ze willen zelfs terugkeren naar een geïdealiseerd verleden. De PVV houdt alleen van dode kunstenaars. Ze houden subsidies voor musea, bibliotheken en erfgoed in ere, maar schaffen kunstsubsidies af.
Liefhebberijen
Van het woord hobby hou ik niet. Ik gebruik liever het woord liefhebberij. Het drama van linkse liefhebberijen als kunst is dat zelfs de liefhebbers er liefdeloos over spreken. Daar zit de pijn. Want linkse liefhebberijen sneuvelen niet omdat anderen er niet van houden, zelfs niet omdat anderen ze haten, maar omdat de liefhebbers zijn vergeten waarom ze hun liefhebberij liefhebben. Ze sneuvelen omdat de liefhebbers hun liefhebberij zouteloos verdedigen.

Meer over