Links laat slachtoffers Bosnische oorlog in de steek

INDIEN iets mijn aanvankelijke euforie omtrent het wegvallen van de ideologische tegenstellingen van de Koude Oorlog heeft doen verkeren in een depressie, is het wel de oorlog in ex-Joegoslavië....

Het besef dat er weer misdaden worden begaan in naam van een verderfelijke ideologie leeft niet. Ook in links-progressieve kring - vroeger altijd op de bres voor vrede en rechtvaardigheid - hoort men geen protest. De slachtoffers van de agressie in Bosnië staan in de kou.

De onderdrukking van Solidarnosc in Polen, de rol van de VS in Nicaragua, de oorlogen in Vietnam en Angola, de Zuidafrikaanse apartheid, de val van Allende en vele andere situaties van onrecht en onderdrukking, waren de laatste decennia aanleiding voor protest.

Maar wat moeten linkse mensen aan met de huidige wereld, conflictueuzer dan ooit? Die kan niet meer worden verklaard vanuit de vertrouwde ideologische kaders. Terwijl het nog in het vorige decennium zelden moeite kostte om de good guys te onderscheiden van de bad guys waar ook ter wereld, weten velen nu geen partij te kiezen in het barbaarse conflict, nota bene aan de rand van West-Europa.

De val van de Berlijnse Muur maakte weliswaar abrupt een einde aan de gepolariseerde wereld van de Koude Oorlog, maar luidde die gebeurtenis ook het einde in van alle ideologische tegenstellingen, zoals Francis Fukuyama ons wil doen geloven?

Het gaat hier niet om incidentele geweldsdelicten van individuen, want die zouden noch zo massaal, noch zo gericht, noch zo aanhoudend zijn en bovendien worden aangemerkt en bestraft als misdaden. Voor deze vormen van geweld is een politiek systeem nodig dat mishandeling, moord en verkrachting legitimeert en mensen (mannen) aanzet en zelfs verplicht tot moorden. Alleen zo is de systematiek, de grimmigheid, de duur en de massaliteit van het geweld in Bosnië te verklaren.

De massale verkrachting, foltering en afslachting van Bosnische vrouwen in de winter van 1992/93 waren, zoals de Franse filosoof Bernard-Henri Lévy in HP/De Tijd aangaf, het gevolg van de bezetenheid van Servische nationalisten van raszuiverheid en geloof in eigen superioriteit. Hier zit een totalitaire ideologie achter, door Lévy het Nieuwe Kwaad genoemd, dat vele gezichten heeft: Milosevic, Zjirinovski, Saddam Hoessein, Karadzic. Het is ook de ideologie die de genocide op de Tutsi's in Ruanda verklaart.

Politici en journalisten die Het Kwaad van het Servisch nationalisme onomwonden aan de kaak stellen, zijn zeldzaam. Nuanceringen en bedekt taalgebruik zijn troef.

Heeft links zich zodanig blind gestaard op zijn traditionele tegenpool van rechts conservatisme dat het ultra-rechtse uitwassen niet als zodanig herkent? Met de Koude Oorlog is ook zijn vriend-vijandbeeld verdwenen en hierdoor verkeert het kennelijk in grote verwarring.

Zo heb ik een vertegenwoordigster van Amnesty International de afgelopen jaren bij herhaling horen verklaren dat alle partijen in het Bosnische conflict schuldig zijn aan de geweldplegingen. Hoewel men een zekere politiek onafhankelijke houding van deze organisatie kan billijken, en het uiteraard waar is dat ook onder Kroaten en Bosnische Moslims excessen voorkomen, gaat dit wel erg ver. Zelfs Amnesty International is kennelijk niet bij machte hier onderscheid te maken tussen agressors en aangevallenen, daders en slachtoffers.

Maar door geen partij te kiezen, komt het standpunt van Amnesty onbedoeld neer op steun aan en zelfs begrip voor de daders. Het is mijn ervaring dat juist in linkse kring deze vorm van 'onpartijdigheid' veel voorkomt.

In de binnenlandse politiek reageert links zonder meer erg alert op politieke uitingen van extreem rechts. Daarom blijft het verbazingwekkend dat links niet in het geweer komt nu rechts extremisme in de gedaante van ultra-nationalisme een groot Europees land in zijn greep heeft.

De gebeurtenissen in ex-Joegoslavië zouden vooral in progressieve kringen - net als destijds de oorlog in Vietnam - het gesprek van de dag moeten zijn. Maar ik ervaar in mijn omgeving dat het moeilijk is de tragedie die zich daar afspeelt tot gespreksonderwerp te maken. Men wendt vaak het hoofd af.

Tot voor enkele jaren zou ik zonder aarzelen hebben beweerd dat dit soort barbarij in Europa niet meer zou kunnen plaatsvinden, simpelweg omdat wij Westeuropeanen dit nooit zouden toelaten. Het kwaad van extreem nationalisme zou geen enkele kans krijgen, want wij zouden het direct herkennen en in de kiem smoren, desnoods door massaal op de plek des onheils op vakantie te gaan. Van oorlog, oorlogsmisdaden en genocide in naam van een valse, verderfelijke ideologie hebben wij hier op dit continent immers onze bekomst gehad.

Helaas echter dienen wij ons nu te verzoenen met de gruwelijke werkelijkheid waarin de afspraak 'dit nooit meer' zo maar kan komen te vervallen. Weer laat Europa zich van zijn irrationele kant zien en is zij het toneel van gruwelen en terreur, terwijl wij deze maal ook nog toeschouwer zijn.

Onder bepaalde omstandigheden zijn wij kennelijk bereid ons neer te leggen bij de verschrikkelijkste gebeurtenissen. 'De wereld' steekt gewoon haar kop in het zand, ook nu de doodgewaande ideologie van extreem nationalisme en raszuiverheid weer springlevend blijkt. Zo wordt misdadigers de ruimte geboden om weer een Europees volk 'etnisch te zuiveren'.

Laat ons uit naam van de vele slachtoffers voor eens en voor altijd onomwonden vaststellen dat het begrip 'etnische zuivering' uitsluitend deel uitmaakt van het perverse gedachtengoed van hen die rassenhaat prediken. De term staat voor systematische misdaden tegen de menselijkheid, zoals we die kennen van de dieptepunten uit de recente geschiedenis. Onze onverschilligheid en de neutraliteit van de internationale gemeenschap staat hier gelijk aan medeplichtigheid.

Het is de onverschilligheid van de massa die Het Kwaad aan de macht brengt. Wij zouden het daarom als een vanzelfsprekendheid moeten zien om de leugen te ontmaskeren en op te komen voor de waarheid door onvoorwaardelijk achter de slachtoffers te gaan staan. Alleen zo kan worden voorkomen dat wij, zoals de Franse filosoof Finkielkraut het uitdrukt, 'de daders helpen om hun schanddaden uit te wissen' en dat ook wij 'terechtkomen in een niemandsland waar dood en vernietiging vrij spel hebben'.

Is het vanuit moreel of humanitair oogpunt acceptabel tegen Het Kwaad niets te ondernemen? Is het politiek verstandig de gebeurtenissen op hun beloop te laten? Ook al laat de georganiseerde wereldgemeenschap het afweten, dan kan de publieke opinie zich toch tenminste roeren. Maatschappelijke kwesties van grote importantie vragen om betrokkenheid, om engagement, zoals we met name van linkse intellectuelen gewend waren.

Ooit na deze traumatische periode zal onherroepeliJk de vraag worden gesteld wie er fout was in de Bosnische oorlog. Wij wisten ervan, maar wilden wij het ook weten?

Jacques van Nederpelt is docent internationale economische betrekkingen aan de Hogeschool van Utrecht en bestuurslid van GroenLinks in Rotterdam.

Meer over