Lijdt de mensheid aan een zenuwinzinking?

Het irrationele heeft een grote aantrekkingskracht, ook op de moderne mens. Martin Woollacott ziet in de Verenigde Staten en elders in de wereld allerlei sekten bloeien, meer dan twintig jaar geleden....

'WAAROM', zo vroeg Shirley MacLaine zich onlangs af, 'wordt het menselijk gedrag steeds grilliger en excentrieker? Waarom lijkt het allemaal een science fiction film? Waarom lijkt het of de wereld is dolgedraaid?' Als Shirley MacLaine denkt dat er iets raars aan de hand is, dan is het oppassen geblazen. Natuurlijk legt zij de schuld bij de planeten.

Wie of wat er ook verantwoordelijk is voor de gang van zaken, het lijkt erop dat vreemde, irrationele en vaak gevaarlijke opvattingen terrein winnen. Dat geldt zowel voor de aantallen aanhangers als voor de invloed van die opvattingen op de politiek en cultuur van een groot aantal landen. Het is een verschijnsel dat overeenkomsten maar ook verschillen met het fundamentalisme vertoont.

De oorzaken zijn gelegen in de behoefte aan geloof, de afgenomen vitaliteit van het secularisme, de tekortkomingen van het onderwijsvoor-iedereen en de slimme manier waarop sekteleiders - de oprechte en de charlatans - gebruik maken van nieuwe technologieën.

Het verschijnsel zal ongetwijfeld binnenkort tot Internet doordringen, net zoals het nu al bij ons binnenkomt via mailing, tijdschriften, paperbacks en allerlei popsongs.

Paul Boyer schreef een boek over het Amerikaanse geloof in het duizendjarig rijk. In dit angstaanjagende maar informatieve boek somt hij de manieren op waarmee in de Verenigde Staten het geloof in het naderende einde van de wereld wordt gepropageerd. Zo zijn er horloges met de tekst 'Weer een Uur Dichter bij de Wederkomst van de Heer' en autostickers met de woorden 'Leid mij omhoog, Heer, met uw Stralen' (een uiting van het geloof dat de ware christen bij het einde van de wereld naar de hemel zal opstijgen om Christus te ontmoeten).

De cultuur van alledag wordt geïnfiltreerd door films als The Omen en liedjes als We've Got Five More Years van David Bowie of Hurry Down, Doomsday van Elvis Costello. Boyer beweert zelfs dat de sekten die geloven in de lijfelijke wederkomst van Christus, voorafgaand aan het begin van diens duizendjarig rijk op aarde, een belangrijke rol hebben gespeeld in de vorming van de publieke opinie in een heel scala van zaken: van de SovjetUnie, de EG en het Midden-Oosten tot de computer en de milieu-crisis.

Deze aanhangers van het duizendjarig rijk hebben het in de VS niet alleen voor het zeggen. Steeds meer Amerikanen geloven in buitenaardse wezens die onze planeet bezoeken. Sommigen van hen demonstreerden een paar jaar geleden buiten het VN-gebouw in New York omdat ze geloofden dat Perez de Cuellar door deze wezens was ontvoerd (en weer teruggebracht). Zij kregen serieuze ondersteuning van een professor in de psychiatrie aan Harvard, die na bestudering van een groot aantal ontvoeringsgevallen tot de conclusie kwam dat zij gelijk hadden.

Verontrustender is de groei van het harde, zwarte nationalisme rond namen als Louis Farrakhan en Khalid Abdul Muhammad. Volgelingen van deze personen delen hun haat jegens homo's en joden met het blanke racisme dat zo vaak gepaard gaat met fundamentalistische christelijke geloofsopvattingen.

De recente successen van religieus rechts in de VS, waar de Christian Coalition van Pat Robertson nu in elf staten binnen de Republikeinse Partij invloed heeft, of zelfs een dominante rol speelt; waar president Clinton dagelijks op immoreel gedrag wordt aangevallen door tv-evangelisten - merendeels aanhangers van het duizendjarig rijk - zijn de jongste indicatie dat er aan de andere kant van de oceaan iets vreemds aan de hand is.

Noam Chomsky stelt dat de VS met hun irrationele gedrag tussen de geïndustrialiseerde landen een opmerkelijke positie innemen. Driekwart van de Amerikaanse bevolking gelooft, volgens hem, in religieuze wonderen, aantallen die hun weerga niet kennen in de industriële wereld. Zulke aantallen vind je misschien in een moskee in Iran of bij een peiling onder oude vrouwen op Sicilië. Chomsky citeert ook een recente peiling in de VS over het thema 'evolutie', waaruit bleek dat slechts een schamele 9 procent van de bevolking in de evolutietheorie van Darwin gelooft.

Geen continent is er immuun voor. In Mexico staan de Mayaoudsten alleen Pepsi-Cola toe voor gebruik in religieuze plechtigheden. Gebruik van Coca-Cola zou de toorn van de goden oproepen. De Iraanse mujahedin, zogenaamd vrijdenkend en marxistisch, heeft in ballingschap de dimensies van een sekte aangenomen. In China is het maoisme herrezen als een soort populaire talisman-achtige religie.

In de voormalige Sovjet-Unie concurreren Amerikaanse evangelisten met sekten van eigen bodem zoals de Blanke Broederschap. De sekteleden overleefden het uitblijven van het einde der wereld, dat op 14 november van vorig jaar had moeten plaatsvinden, en beschouwen president Leonid Kravtsjoek van Oekraïne als Pontius Pilatus. De paniek die uitbrak toen de sekte op haar hoogtepunt was, was bijna even irrationeel als de sekte zelf. Scholen in Kiev bekortten de schooldag zodat kinderen met daglicht naar huis konden en dus minder kans liepen door de Broederschap gepakt te worden.

In West-Europa zijn extreemrechtse groeperingen waarschijnlijk tot nu toe het meest gevoelig voor het irrationalisme. Wonderen die bisschoppen in verlegenheid brengen zijn echter niet ongewoon in Zuid-Europa, van Medjugorje tot El Escorial, een stadje waar de Maagd Maria de burgemeester regelmatig op de vingers tikt.

De rode draad in dit alles is wellicht gebrek aan kennis, waarschijnlijk een gebrek aan kennis van wereldlijke èn religieuze tradities. In Noord-Amerika en Europa laat de ene peiling na de andere onvoorstelbare gaten in kennis zien. Hieruit blijkt bijvoorbeeld dat 45 procent van de Britse zeventienjarigen Bosnië niet op de landkaart kan vinden, en dat minder dan een kwart slechts vijf van de Tien Geboden kan opnoemen.

Een geest waaruit het traditionele geloof is verdwenen en waarin de open plek niet automatisch wordt opgevuld met een coherent niet-religieus kennissysteem, is een makkelijke prooi voor nieuwe geloofssystemen. Een hoog onderwijsniveau staat nog niet meteen garant voor immuniteit. Een van de meest succesvolle zwarte, antisemitische bijeenkomsten vond plaats aan Howard College, eens het 'Harvard' van het Amerikaanse zwarte onderwijs. Hooggeschoolde jongeren namen hier deel aan wat iemand omschreef als 'de absolute waanzin: het antisemitisme als uitlaatklep voor wat er mis is met zwart Amerika'.

De idee dat de religie zich aanpast aan de groei van het wereldlijke denken, zodat zij er per definitie in iedere tijd anders uitziet, bevindt zich lijnrecht tegenover een fundamentalisme dat een religieus systeem van een bepaald moment in het verleden eeuwigheidswaarde lijkt te willen geven. Eigenlijk is het fundamentalisme een soort agressieve modernisering, die zich echter onderscheidt door de onwil rekening te houden met de algemene consensus zoals die wordt vormgegeven door intellectuelen, wetenschappers en kunstenaars.

Ook de moderne sekten die meer 'gek' dan fundamentalistisch zijn, ondergraven een rationele blik op de wereld en, het moet gezegd, een rationele religie, al zijn ze misschien wat aantrekkelijker, wat vriendelijker in hun boodschap.

Twintig jaar geleden kon je nog geloven dat het secularisatieproces gewoon door zou gaan. Dat het pas zou stoppen als het alle religieuze tradities in zich had opgenomen - door er een bepaalde invloed op los te laten, niet door ze kapot te maken - en dat het snel gedaan zou zijn met de aanhangers van de platte-aarde theorie en het Zevende Koninkrijk. Nu is, om met Chomsky te spreken, een terugkeer tot de tijden van vóór de Verlichting niet geheel uitgesloten.

Martin Woollacott is redacteur van The Guardian.

de Volkskrant/The Guardian

Vertaling José van Zuijlen

Meer over