Liever wandelen op de Veluwe dan in de sawa's

Moeten we nog wel massaal op vakantie in verre oorden, vraagt de Raad voor het Natuurbeheer zich hardop af. Applaus van de milieubewegingen....

JACOMIJN DE RAAD

EEN milieuheffing op vliegtuigbrandstof, accijns op kerosine, btw op vliegtickets, een eco-keurmerk op milieuvriendelijke reizen, meer autoloze vakanties in Nederland, een gedragscode voor toeristen. Niet een milieu-organisatie, maar de Raad voor het Natuurbeheer, een adviesraad van de regering, heeft deze - en meer - maatregelen ruim een week geleden voorgesteld. Het doel: de toerist moet beseffen dat zijn vakantie slecht is voor het milieu.

'Prima rapport', vindt de Stichting Natuur en Milieu. 'Goed dat de raad dit soort zaken zo fundamenteel heeft besproken.' 'De aanbevelingen sluiten precies aan bij wat wij altijd hebben gezegd', aldus de Vereniging Milieudefensie. 'Grappig dat dit rapport uit zo'n onverwachte hoek komt.'

De Raad voor het Natuurbeheer werd vorig jaar samengesteld uit onder meer de Jachtraad en de Bosraad. Het rapport, met de veelzeggende titel Gaan we te ver?, schetst hoe groot de invloed van de toeristenindustrie is. Na aardolie en motorvoertuigen is het de derde belangrijkste export-industrie in de wereld. Alleen al in Nederland gaan twee op de drie mensen met vakantie naar het buitenland. Dat heeft grote gevolgen voor de natuur en het milieu, omdat er veel energie en grondstoffen bij worden verbruikt.

Weliswaar bestaan er ook milieuvriendelijke vormen van toerisme in het buitenland, maar eigenlijk is dat volgens de Raad voor het Natuurbeheer niet voldoende. De vraag is: moeten we wel zo nodig naar de sawa's, de steppen en de Sahara? En moeten we daarvoor wel de kans krijgen?

Om een discussie daarover aan te zwengelen, bevat het rapport twintig aanbevelingen die de overheid, de reisindustrie en de reiziger ter harte kunnen nemen. Naast de al genoemde maatregelen is dat bijvoorbeeld een informatiecampagne, waardoor consumenten natuur- en milieuconsequenties in hun keuze kunnen betrekken. Het handboek van Toeristiek zou naast de kwaliteit van hotels ook kunnen beschrijven welke milieu-maatregelen daar zijn genomen. De overheid zou wandel- en fietsvakanties in eigen land moeten bevorderen.

De vijftien leden van de raad zijn het niet over alle voorstellen eens. Ook de haalbaarheid van sommige aanbevelingen is een probleem. Hoe controleer je de naleving van een eco-keurmerk? 'Moet je kerosine-accijns invoeren in Nederlands, Europees of mondiaal verband?', zegt Theo Beckers, lid van de raad en hoogleraar in de vrijetijdswetenschappen. De leden zijn het er wel over eens dat hun aanbevelingen behoorlijk ver gaan. 'Het pleidooi voor een milieuheffing op kerosine is eigenlijk het standpunt van de milieubeweging', aldus Beckers.

Milieu-organisaties beamen dat. 'De invoering van accijns op kerosine, btw op vliegtickets, meer aandacht in het Nationaal Milieubeleidsplan voor de effecten van toerisme - dat bepleiten wij sinds jaar en dag', constateert Marijke Brunt van de Stichting Natuur en Milieu. 'Globaal zijn we het zeer eens met de aanbevelingen. Het rapport bevat maar één moeilijk punt: het eco-keurmerk voor duurzame vakanties.

'Daar zitten te veel verschillende aspecten aan. Welke reizen krijgen zo'n keurmerk? Heeft ecotoerisme op termijn niet tòch negatieve effecten? In Costa Rica komen zoveel ecotoeristen dat de natuurgebieden nu onder druk staan. Eco-reizen naar verre landen worden ook met het vliegtuig gemaakt. Bovendien vindt de raad dat de reisbranche het eco-keurmerk zelf moet invoeren. Volgens ons moet een onafhankelijke instelling dat doen.'

NATUUR en Milieu gaat ervan uit dat de andere voorstellen voldoende zijn. 'Dan zullen de fysieke beperking van de toerist en de informatie die hij krijgt over de gevolgen van zijn gedrag, al leiden tot meer aandacht voor binnenlandse vakanties. Daarom vinden wij het belangrijk dat het accent komt te liggen op milieuvriendelijk toerisme in eigen land.'

Concrete plannen met de voorstellen in het rapport, zoals de toerist wijzer maken over zijn eigen gedrag, heeft de stichting niet. 'Voor educatie hebben we niet de kennis in huis. Op het toeristisch bedrijfsleven hebben we ons nooit zo geworpen. De consument is ook niet onze eerste doelgroep. Wij zijn meer een lobby-organisatie.'

Ook de Vereniging Milieudefensie weet 'nog niet zo een, twee, drie' wat te doen met het rapport. 'Eerst moeten we het eens lezen', zegt woordvoerster Mariëtte van Schaik. 'Met een eco-keurmerk houden we ons niet bezig. Maar we vinden sowieso dat er minder gevlogen moet worden. Korte afstanden zouden niet per vliegtuig mogen worden afgelegd. 70 Procent van alle vluchten op Schiphol betreft korte afstanden. En dat terwijl vliegen vijf keer zo vervuilend is als autorijden.'

Een pleidooi voor btw op vliegtickets heeft volgens Milieudefensie weinig kans van slagen. Van Schaik: 'Dan krijgen we natuurlijk als tegenargument: over treinreizen wordt ook geen btw geheven.'

Wel voert Milieudefensie sinds een paar jaar actie voor de heffing van twee kwartjes accijns op elke liter kerosine. 'Het is de enige brandstof waar geen accijns op zit', aldus Van Schaik. 'Dat onderwerp keert regelmatig terug in het Europees Parlement. Nederlandse Europarlementariërs hebben wel beloofd zich ervoor in te zetten, maar het gaat ons niet snel genoeg.'

De campagne tegen de groei van het vliegverkeer heeft twee uitgangspunten, volgens medewerker Wijnand Duyvendak. 'Vliegvelden mogen niet groter worden dan ze nu zijn. Daarnaast moet vliegen duurder worden. Door btw te heffen op tickets en door, in Europees verband, accijns te heffen op kerosine.'

Eigenlijk moeten vliegtickets, vindt Milieudefensie, weer evenveel kosten als vijftien jaar geleden: het dubbele. Duyvendak: 'Die prijzen waren zo gek nog niet. Ze zijn gedaald door impliciete overheidssubsidies voor de vliegtuigindustrie en de uitbreiding van Schiphol. En door geen accijns op kerosine en geen btw op tickets te heffen.'

Bij stijgende brandstofprijzen zal de consument volgens Milieudefensie langer nadenken over de aanschaf van een ticket. 'En voor de vliegtuigindustrie zal het een stimulans zijn om schonere en zuinigere motoren te ontwikkelen.'

Een accijnsheffing op kerosine binnen Europa ligt het meest voor de hand, zegt Duyvendak. 'Alléén in Nederland is niet zo zinnig - hoewel: binnenlandse vluchten zijn erg onzinnig. Maar de Europese Unie heeft verboden zulke accijns nationaal in te voeren. Een heffing op Europees niveau is de kleinst mogelijke, maar wel reële schaal; in elk geval juridisch haalbaar. Het is vooral belangrijk dat vluchten voor kortere afstanden worden vervangen door treinen. En dat kan binnen de EU.'

Bij de Europese Commissie ligt al maanden een voorstel tot algemene accijnsverhoging op brandstof - dus ook voor vracht- en personenauto's - te wachten tot het wordt doorgestuurd naar het Europees Parlement, en daarna naar de Europese ministerraad. Milieudefensie gaat ervan uit dat dat nog wel even zal duren. Duyvendak: 'We zijn al erg gelukkig als binnen vijf jaar een begin wordt gemaakt met een accijnsheffing.'

Praktische bezwaren noemt hij 'smoesjes'. 'Vliegvelden zijn tankstations. Zodra je registreert aan wie je kerosine levert, kun je daar accijns op heffen. Iedereen die op een Europees vliegveld tankt voor een Europese vlucht, moet de heffing betalen. Wie tankt voor Tel Aviv, laat je evenredig betalen voor het deel dat boven Europa wordt gevlogen.' De Vereniging Milieudefensie presenteert dit jaar een uitgewerkt heffingsvoorstel.

EEN gedragscode voor toeristen bestaat nog niet, maar de ANVR-Vereniging van Reisorganisatoren (VRO) heeft er sinds een paar jaar wel een. 'Daarin staan ook milieubeginselen', vertelt directeur Gerard Couvreur.

Volgens punt 19 van de 23 punten tellende gedragscode is een reisorganisator verplicht tot 'het aanvaarden van mede-verantwoordelijkheid voor het milieu'. Dat houdt onder meer in: 'rekening houden met de plaatselijke bevolking' en 'waarschuwen als het milieu gevaar loopt'.

Sinds kort werken de reisorganisatoren aan een nota over duurzaam toerisme. Couvreur: 'Noem het maar de praktische uitwerking van onze gedragscode.'

De nota is nog niet af, en de inhoud vooralsnog geheim. De vereniging heeft moeite met het vergaren van de juiste gegevens over bijvoorbeeld de uitstoot van autogassen. 'Die nota moet er zo snel mogelijk komen', zegt Couvreur, 'want het milieu is een heel belangrijk onderwerp.' Maar, laat hij daarop volgen, 'wel een onderwerp dat tijd nodig heeft'.

Meer over