Liever naast elkaar dan op elkaar

Zwart-wit beelden van anonieme straten met lage flatgebouwen, begin jaren zestig. Een vrouw legt uit dat de tieners in de buurt klagen omdat er voor hen geen vertier is....

Wat later in de video worden de flats hoger, type Bijlmer. Ze zijn neergezet volgens geometrische patronen die alleen vanuit de lucht zijn te ontwaren. Deze stapelbouw is bedacht volgens het rigide idee dat mensen wonen, werken, verkeer en ontspanning willen scheiden. Geen succes. Het woord flatneurose wordt geboren.

De video is onderdeel van de tentoonstelling 6,5 miljoen woningen over 100 jaar woningwet, die dinsdag door koningin Beatrix in het Rotterdamse Las Palmas werd geopend. Nederlanders, zo blijkt, zijn geen flatmensen.

Nee, Nederlanders willen rijtjeshuizen. Liever naast elkaar dan op elkaar. Dat het er allemaal krek eender uitziet, zal ons een worst wezen. We willen twee bouwlagen, een voor- en achtertuintje en een parkeerplaats voor de deur. Slaapkamer op het oosten, woonkamer op het westen.

Ruim de helft van de 6,5 miljoen woningen die de afgelopen eeuw in Nederland zijn gebouwd, zijn rijtjeshuizen: van het tuindorp uit de jaren twintig tot de Vinexwijken van nu. De vroege experimenten met uniforme wijken blijken veel succesvoller zijn dan veel naoorlogse. Tuindorp Vreewijk in Rotterdam is nog altijd een geliefde buurt, net als het door Berlage ontworpen Amsterdam-Zuid. 'Dat heeft te maken met de combinatie van stedelijke allure, privacy, groen en kindervriendelijkheid', zegt planoloog Ewout Cornelissen, 'gastheer' in Las Palmas.

In 6,5 miljoen woningen komen de rijtjeshuizen in alle soorten en maten terug. In een rond paviljoen draait een doorlopende video met, als een soort kaleidoscopische trip, alleen beelden van lege straten en rijtjeswoningen. Het verspringen van de jaren twintig naar 2000 valt nauwelijks op. 'Wat scheelt het ook allemaal,' zegt Cornelissen.

De tentoonstelling is een must voor een ieder die geïnteresseerd is in de sociale en architectonische geschiedenis van Nederland. Het enige minpunt is het nog altijd in staat van ontbinding verkerende Las Palmas, met zijn lekkages, kille beton en geïmproviseerde toiletten.

Daartegenover staat dat de tentoonstelling gedurfd is vormgegeven door de ontwerpers van Schie 2.0, die een aantal thematische paviljoens hebben bedacht, waarbij inhoud en verpakking op elkaar zijn afgestemd.

Zo is de geschiedenis van de hoogbouw bijeengebracht in panelen, neergezet als de honingraatstructuur van de Bijlmer. Ook staat er een uit triplex vervaardigd een-op-een optrekje dat precies volgens de minimumvoorwaarden van de Nederlandse bouwverordening is gemaakt.

Schokkend voor hen die zijn opgegroeid in tijden van welvaart zijn de beelden uit het begin van de vorige eeuw, toen veel mensen nog in krotten en kelderwoningen woonden, met kasten als slaapkamer. We zien plaggenhutten die niet zouden misstaan in een land als Eritrea. Zonder stromend water, zonder riolering.

Om dergelijke misstanden te bestrijden is de woningwet opgesteld, die op 22 juni 1901 door koningin Wilhelmina werd ondertekend. De 54 artikelen tellende wet, die op de tentoonstelling in een geklimatiseerde kast te zien is, legde de basis voor het huidige woningbouw en ruimtelijke ordeningsbeleid. In de wet werd de verantwoordelijkheid van de nationale, provinciale en gemeentelijke overheden vastgelegd.

De wet kreeg een parallelle component die we het best als beschavingsoffensief kunnen betitelen. De overheid wist wat goed en slecht was voor de mens, zo blijkt uit het paviljoen 'Zoo wel, zoo niet'. Saillant is de foto van een woonopzichteres die geheel gekleed in een badkuip zit voor een demonstratie 'hygiënisch wassen'.

Met de mondige burger, de welvaart, mobiliteit en de veranderde bouwmaterialen en -technieken, zijn de zaken anno 2001 totaal veranderd. Er is geen eenduidig, algemeen toekomstbeeld meer te geven. Het accent is verlegd van aanbod naar vraag, met als enige gemene deler de hang naar een veilige, goed herkenbare plek.

Een proeve van wat allemaal mogelijk is, geeft het computerprogramma in het Toekomstpaviljoen. Wie hier zijn persoonlijke gegevens en wensen invoert krijgt van de computer een woning aangeboden. Ondergetekende kreeg een 'geschakelde woning volgens een modulair systeem' in het Rivierenkwartier op het Rotterdamse Katendrecht. Oppervlak: 135-162 vierkante meter. Kosten 140 duizend euro.

Meer over