Lied van Solidariteit zwelt aan in Polen

De nieuwe mediawet van rechts-nationalistische rege-ring van Polen brengt duizenden betogers op straat. Ze vinden dat de democratie in gevaar is.

null Beeld Daniel Rosenthal
Beeld Daniel Rosenthal

Het Powstancow-plein in Warschau is volgestroomd met duizenden betogers. Opa's en oma's, jonge vaders en moeders met kinderen in buggy's, waaruit Poolse en EU-vlaggetjes steken. Uit luidsprekers komen tirades waarin de nieuwe conservatieve regering wordt neergezet als bedreiging van de vrijheid. De sprekers zijn niet te zien. De democratie in het land is nog jong, niemand heeft eraan gedacht dat bij een protest een podium hoort. Maar dan zwelt er vanuit de menigte iets op dat oneindig sterker is dan een opzwepende gebalde vuist.

De massa begint te zingen. 'Als we vechten, vallen de muren en zijn wij vrij.'

Het is Mury, het lied van Solidariteit, de Poolse protestbeweging die 35 jaar geleden het begin inluidde van een democratische revolutie in Oost-Europa. Als haar aanhangers in de communistische gevangenissen belandden, hieven zij dit strijdlied aan. Andere gevangenen begonnen dan mee te zingen, opdat de nieuwkomer wist: je bent niet alleen. Het lied heeft weinig aan kracht ingeboet. Het bezorgt de toehoorder de rillingen: gezang is in het oosten een machtig wapen in het volksprotest.

Nieuwe as van het kwaad?

De demonstranten hebben zich verzameld voor het gebouw van de Telewizja Polska, de Poolse staatstelevisie. De rechts-nationalistische Partij voor Recht en Gerechtigheid (PiS) van Jaroslaw Kaczynski won afgelopen oktober de verkiezingen. Zij levert de president en heeft een absolute meerderheid in het parlement. Volgens de oppositie probeert zij ook de pers en de rechtspraak onder controle te krijgen.

Een vorige week van kracht geworden mediawet geeft de regering de bevoegdheid de top van de publieke omroep te benoemen. Verder worden er wetten veranderd met betrekking tot de benoeming van rechters in het Constitutionele Hof. De PiS-regering zegt dat dit nodig is omdat de staatsomroep en het hof alleen de belangen vertegenwoordigden van het vorige bewind van het centrumrechtse Burgerplatform.

Het verdeelt het land. De Poolse democratie is in gevaar, zeggen de betogers. De Europese Commissie heeft de regering om uitleg gevraagd. Het schrikbeeld is het autocratische Hongarije van premier Viktor Orbán. Afgelopen week spraken hij en Kaczynski urenlang met elkaar. Wat bekokstoofden die twee? Zijn ze een nieuwe as van het kwaad in het hart van Europa?

Er is verzet, de geest van Solidariteit waart weer rond. Izabella Swierzowska laat haar lidmaatschapskaart zien met het beroemde Solidarnosc-logo, ze is 68, ze was destijds een van de eersten, verloor haar baan. Ze draagt het in een plastic mapje bij zich: de kaart en foto's van toen, toen ze nog jong was. Ik werd pas geslagen, zegt ze. Geslagen? Door tegenstanders? Maar ze is al weer gevlogen, de herleving van oude tijden heeft haar de vleugels van vroeger teruggegeven.

null Beeld Daniel Rosenthal
Beeld Daniel Rosenthal

Niet objectief

Wojtek Luciejewski, gepensioneerd ingenieur van 72, vreest geen Hongaarse toestanden. 'Wij zijn anders. We waren lang een ondergrondse samenleving. Tweehonderd jaar hebben we gevochten voor onze vrijheid', zegt hij in een verwijzing naar de eeuwen waarin Polen werd opgedeeld of bezet door buitenlandse mogendheden.

Alleen zijn de tegenstellingen van vandaag minder overzichtelijk. Kaczynski behoorde zelf tot Solidariteit in de strijd tegen de communistische zetbazen van Moskou. Voor hem is de revolutie van 1989 onvoltooid gebleven. De oude communisten hebben in de gedaante van postcommunisten nog te veel macht naar zijn zin. In het huidige conflict strijden de Polen vooral over de vraag hoe zij willen dat hun land zich ontwikkelt. En hoewel er PiS-aanhangers zijn die de Europese Unie als een bezetter-lite zien, is het primair een onderling Pools gevecht. We hebben ons land terug, wat gaan we ervan maken? Hoe open en modern wordt het, hoe soeverein blijft het, wat wordt de rol van traditioneel-nationale waarden, hoe maken we de democratie volwassen?

Michal Kokot is een jonge journalist van de centrum-linkse Gazeta Wyborcza, de voormalige Solidariteit-krant. Het huidige Polen heeft geen traditie van openbaar debat, zegt hij. 'Veel geschreeuw, veel emotie. De media en intelligentsia zijn niet objectief, ze zijn voor de een of voor de ander. Als verkiezingsoverwinnaar behandelt PiS de verliezer als de vijand. Noemt haar onpatriottisch. Andersom was het onwettig dat het Burgerplatform vlak voor de verkiezingen nog even snel zijn mensen benoemde in het Constitutionele Hof.' Toch is PiS het ergst, zegt Kokot. Hij is ook op het plein, als demonstrant, en als onbedoelde bevestiging van zijn observaties.

Propaganda

Polen moet van ver komen, zegt Luciejewski, de ingenieur. Ook op deze demonstratie is het adelaarsgehalte in de vlaggen on-westers hoog. 'Zoveel generaties zijn volgestopt met propaganda, door de communisten, door de kerk. Ze zijn verward en onwetend. Religie werd hier een macht. Dat is niet goed. Het geloof in God is iets individueels.' Zelf vestigde hij zich in 1982 in Australië. Daarvoor zat hij in Duitsland. Hij globaliseerde, ook in de liefde. Een van zijn vrouwen was Duits. De ontwikkeling die zijn persoon doormaakte, wil hij voor zijn land. 'De nieuwe generatie is al anders. Sommige jongeren kozen voor de PiS, maar als die de verandering niet brengt, stemmen zij weer anders. Zij zien de globalisering, willen lijken op Duitsers en Nederlanders.'

De demonstraties zijn geen poging een onwelgevallige verkiezingsuitslag ongedaan te maken. 'We kunnen vier jaar wachten.' De EU moet nog geen actie ondernemen. 'De PiS zal ons dan neerzetten als verraders. Geef Polen de tijd.' Dat is lastig voor West-Europeanen, voor wie Europa vijftig jaar alleen West-Europa was en die 'het altijd beter weten', aldus de ingenieur-in-ruste.

Het nieuwe Polen maakt groeistuipen door en moet daar doorheen. De geest van Solidariteit is mooi, zeker in de vocale versie, maar daarmee schiet het niet op. Stefan Putka, een 60-jarige bakker met een dikke buik en een Tatarensnor, is een van de velen die driftig staan te zwaaien met de blauwe EU-vlag met gele sterren. De EU mag als straf niet stoppen met geldsubsidies, vertaalt zijn dochter Kasia, een architecte van 34. 'Geef ons het vreten, dan krijgen jullie de moraal!', roept Putka. Iedereen schiet in de lach. Voor de bakker ligt Polens toekomst in Europa als bron van welstand. Bij hem gaat de liefde door de maag.

undefined

Ontvang elke dag de Volkskrant Avond Nieuwsbrief in uw mailbox, met het nieuws van vandaag, tv-tips voor vanavond, en alvast zes artikelen uit de krant van morgen. Schrijf u hier in.

Meer over