Licht uit, spot aan

Jarenlang viel er op televisie maar weinig te beleven tijdens de slappe zomerweken. Deze maanden openbaart zich zomaar een nieuw genre: dat van het retrotainment....

Door Jean-Pierre Geelen

Nostalgie is in. Niet alleen in de mode, muziek of film, maar nu ook op televisie. Uitgerekend in deze slappe zomerweken, andere jaren steevast opgevuld met herhalingen van herhalingen, openbaart zich een geheel 'nieuw' genre, waarvoor in vakkringen meteen maar een paar nieuwe etiketten zijn bedacht: 'nostalgia-tv' en 'retrotainment'. De kracht van het oude, in een nieuw jasje gestoken.

TV-Toppers en Daar blijf je voor thuis schotelen de kijker opnieuw de hoofden voor van Ted de Braak, Mies, Willem en Pim Jacobs -kortom al die mensen over wie Gerrit Komrij in zijn hoedanigheid van tv-recensent in 1977 schreef (in zijn bundel Horen, Zien en Zwijgen) dat zij binnen vijf jaar bijna allen voorgoed vergeten zouden zijn.

Hij kon niet bevroeden dat diezelfde hoofden zoveel jaar later nog zo massaal opnieuw bekeken zouden worden. TV-Toppers, waarin Jos Brink samen met een bekende gast diens persoonlijke top vijf van tv-fragmenten vertoont, trok de afgelopen vijf weken gemiddeld ruim anderhalf miljoen kijkers. Op Nederland 2 bezoekt Nelleke van der Krogt helden van weleer als Willem Duys of Ellen Brusse -bijna 1,2 miljoen kijkers bleven er de afgelopen weken voor thuis. De commerci omroepen scoren minder: Typisch 70 doet een half miljoen op RTL 4, op Yorin haalt Typisch 60 er 340 duizend. Niet alleen oudere kijkers smullen ervan: de eigentijdse versie van Sterrenslag, uitgezonden door BNN, is razend populair onder jongeren, zo leren de cijfers.

Geeft dit genre niet gewoon blijk van creatieve armoe? 'Nee', zegt netmanager Joop Daalmeijer, een van de aanjagers achter het fenomeen. 'Ik lees ook wel eens een oud boek, wat is daar mis mee?'. Bovendien: 'Je ziet in deze trend dat alleen de programma's waarin werkelijk iets wordt gedaan met de fragmenten goed scoren. Alleen maar oude beelden vertonen, dat werkt niet.'

Goedkope zomervullertjes? 'Een studioprogramma of spelshow is duurder, ja. Maar er gaat nog heel wat geld zitten in goede research, en steeds meer programmamakers hebben de rechten op hun beelden goed geregeld -wat dus ook geld kost', zegt Bert Johan van Goor, senior eindredacteur Amusement bij de AVRO en een van de geestelijke vaders van Daar blijf je voor thuis.

Helemaal nieuw is het verschijnsel niet. VPRO's Zomergasten, geheel en al opgehangen aan een gast die zijn of haar televisie-fragmenten vertoont, bestaat al zeventien jaar. Enkele jaren geleden had de NCRV het programma De televisiejaren, dat echter niet de massale aandacht trok die de huidige programma's weten te wekken.

Maar nu is sprake van een echte golf. TVToppers is volgens Van Goor 'een niet-inhoudelijke versie van Zomergasten', waar volgens hem trouwens weinig mis mee is. Zijn Daar blijf je voor thuis zoekt actiever de ooggetuigen op, zodat de kijker Mies Bouwman kan horen vertellen dat ze gevraagd was voor de Sterrenshow. Een andere benadering, maar de nostalgische beelden zijn de kurken waar beide programma's op drijven.

Er zit nog meer aan te komen in dit genre. De KRO zendt vanaf eind deze maand dagelijks een televisieversie uit van het radioprogramma Theater van het sentiment, waarin een hoofdpersoon op persoonlijke wijze terugblikt op een bepaalde gebeurtenis uit het verleden. Ook de STER dook in het eigen verleden en stelt binnenkort een Top 40 aller tijden samen van oude spotjes.

En vorige week was netmanager Joop Daalmeijer op bezoek bij zijn Vlaamse collega's van de BRT om te overleggen over een nieuwe versie van het aloude Spel zonder Grenzen. De Belgen hebben het succes van oude formats inmiddels ook aan den lijve ondervonden: toen de commerci VTM onlangs het oeroude spelletje Rad van Fortuin (hier onsterfelijk geworden door Hans van der Togt) van stal haalde, behoorde het binnen enkele uitzendingen tot de drie best bekeken programma's.

Typisch Nederlands is de retro-tv ook niet. Onlangs hield de European Broadcasting Union (EBU) in Mn een conferentie over het genre. Netmanager Joop Daalmeijer was er bij, en hoorde er voordrachten aan uit vele streken, van Belgiot Duitsland en Oost-Europa. 'De beste presentatie kwam van de BBC, die volgens mij met het genre begonnen is', aldus Daalmeijer. Het programma The Seventies Show was een 'geweldig, journalistiek inhoudelijk' programma, hetzelfde format dat in Nederland in een wat uitgeklede variant wordt uitgezonden door RTL. Daalmeijer: 'Wij hebben dat format destijds gemist, en dat is jammer.'

Dat gemis is inmiddels ruimschoots ingevuld. Twee jaar geleden vierde de publieke omroep zijn vijftigjarig bestaan en de avondvullende uitzending waarmee dat jubileum werd gevierd was volgens Daalmeijer zo'n groot succes, dat toen pas het besef doordrong welke goudmijn was aangeboord.

Bij de KRO (Theater van het Sentiment) ging het al net zo 'toevallig', aldus Stephan Warnik, hoofd Drama en Amusement: 'Een uitzending naar aanleiding van 75 jaar KRO scoorde het enorme marktaandeel. Dat zette ons al aan het denken. Toen we afgelopen Kerst Dagboek van een herdershond herhaalden, ingeleid door Frits Spits, wisten we dat hij geschikt zou zijn voor Theater van het Sentiment.' Nu programma's steeds beter bewaard blijven (in tegenstelling tot vroeger, toen complete tv-series na gebruik achteloos werden weggegooid) en steeds meer beeldarchieven (digitaal) ontsloten worden, is het maken van dit soort programma's een stuk doenlijker geworden, zegt Warnik.

Blijft de vraag waar die plotselinge opleving vandaan komt. 'Je moet als medium eerst een geschiedenis hebben voor je er uit kunt putten', zo zegt Stephan Warnik. Kan zijn, maar waarom was de tijd pakweg tien, vijftien jaar geleden dan niet al rijp voor het retrotainment? 'Toen had de televisiewereld wat anders aan het hoofd', zegt Frits Spangenberg, algemeen directeur van onderzoeksbureau Motivaction. Hij doelt op de komst van commerci omroep in Nederland. 'Alle energie van de omroepen ging zitten in vernieuwen en concurreren. De publieke omroep schoof op richting de commerci en ging zich ook steeds meer op de grijze middenmassa richten. Nu die strijd zo ongeveer gestreden is, komt de omroep weer tot zichzelf en ontdekt ze dat ze jarenlang de eigen geschiedenis en archieven heeft veronachtzaamd', aldus Spangenberg.

Wat de ker ineens zo aan oude televisie bevalt, is voer voor cultuursociologen. Wie als kind in pyjama met gewassen haren en een bakje chips op schoot de cavia's in de Avro's Wie-kent-kwis richting duizend gulden heeft zien hollen, belandt kennelijk onherroepelijk op een punt in zijn leven dat hij de beelden van Fred Oster en aanverwanten met vertedering of melancholie terugziet.

Illustratief is het fragment dat Zomergast Felix Rottenberg afgelopen zondag liet zien van het NCRV-programma Zeskamp. 'Met die verschrikkelijke Dick Passchier', kondigde hij nog aan, maar na afloop van het fragment moest hij beamen dat hij nu zowaar met enige warmte naar de presentator had zitten kijken.

De vraag is hoe lang het genre op tv leuk blijft. Hoe vaak kan een mens terugverlangen naar de goudvissenkom van Willem Duys en het 'licht uit, spot aan' uit Een van de Acht? Motivactiondirecteur Spangenberg denkt dat deze trend niet snel wegebt: 'Mits goed gemaakt, met aansprekende persoonlijkheden die de beelden van een context voorzien, kan het in een grote behoefte voorzien voor kijkers die ook maar enigszins geeresseerd zijn in het recente verleden.'

Ook netmanager Daalmeijer voorspelt nog een lange toekomst voor de nostalgia-tv, onder meer in de vorm van een thematische aanpak. 'Waarom niet een avond gewijd aan het genre spelprogramma's of quizzen? Voor het EK hebben we een avond besteed aan de EK-finale van 1974. Dat heeft enorm gescoord. Op dat vlak is nog veel meer mogelijk. Zolang het maar meer is dan een simpele aaneenschakeling van oude beelden.'

Bert Johan van Goor (AVRO) ziet praktischer bezwaren: 'Op het moment dat we noodgedwongen de geschiedenis van Call-tv moeten gaan behandelen, is het wel over met dit genre.'

Meer over