Lezen is lastig als je niet kunt horen

Woorden als 'brood' of 'neus' zijn geen probleem voor lezende doven. Maar met 'verdrag' of 'kolonist' hebben ze moeite. Ze missen vaak begrippen die uitleg in woorden behoeven....

Bijvoorbeeld de geschreven tekst: 'Marie knipt haar haren', is voor niet-horenden goed te begrijpen. De zin: 'Marie verandert haar kapsel', is echter lastig. Terwijl de boodschap op hetzelfde neerkomt.

Dat zit zo. 'Haren' verwijst naar iets concreets dat iedereen uit eigen waarneming kent, je kunt ze zien, vastpakken, ruiken, desnoods proeven. En ook 'knippen' is een bekende, want alledaagse bezigheid.

Daarentegen is in het tweede zinnetje 'kapsel' een abstracte aanduiding, en het werkwoord 'veranderen' zegt alleen iets over hoe de haren eerst waren en dat Marie daar iets mee doet. Simpele kennis van de waarneembare werkelijkheid is voor 'haren'achtige woorden voldoende, terwijl je een omschrijving nodig hebt om 'kapsel'achtige woorden te kunnen verklaren.

Vanwege die tweede, abstracte woordsoort, stelt orthopedagoog en onderwijskundige dr. Loes Wauters, hebben dove kinderen grote moeite om op niveau te leren lezen. Wauters deed een grootschalig onderzoek naar de leesvaardigheid van doven van 7 tot 20 jaar en was geschokt over de uitkomsten. Ze promoveerde op 28 januari in Nijmegen op haar resultaten.

Terwijl horende kinderen lastige woorden leren kennen doordat ze die geregeld horen, moeten leerkrachten aan dove kinderen met de nodige rompslomp elk begrip uitleggen dat zij op papier tegenkomen. En dan moeten die kinderen dat nieuwe woord ook nog herkennen als ze het na verloop van tijd weer ergens lezen.

Hoe goed het gemiddelde horende kind begrijpend kan lezen, is bekend. Daarop stemmen scholen namelijk hun lesmateriaal af. Kinderen in groep drie begrijpen teksten gemiddeld op 7-jarigen-niveau, heet het dan. En gemiddeld halen kinderen in groep acht het niveau van een 12-jarige.

Die wetmatigheid gaat voor dove kinderen niet op. Wauters heeft vijfhonderd dove kinderen en jongeren van 7 tot 20 jaar getest. Die zaten goeddeels op speciale dovenscholen. Ze stelde vast dat die hele leeftijdsgroep gemiddeld begrijpend leest op het niveau van horende 7jarigen. 75 Procent haalt of overstijgt het niveau van een horend kind van 9 jaar niet.

Vicieuze cirkel De psycholoog legde haar proefpersonen korte verhaaltjes voor, waarover ze begripsvragen stelde. Zinnen met woorden zoals 'brood', 'boom' of 'neus' leverden voor de kinderen geen problemen op. Maar ze gingen de mist in bij teksten waarin abstracte begrippen voorkomen, zoals 'tijdperk', 'verdrag' of 'kolonist'. Ze hebben wel het verstand om dingen te leren, maar ze hebben niet de woordenschat om schoolboeken te kunnen begrijpen.

Om aan te tonen dat het leesprobleem hem zit in die abstracte woorden, deed Wauters een tweede test. Ze liet 160 dove 12-jarigen zinnetjes lezen waarin ze afwisselend concrete en abstracte woorden opvoerde. Voorbeeld: 'De jongen ruikt soep in de keuken' versus: 'De jongen ruikt gas in de keuken.' De vraag bij beide zinnetjes luidt: 'Ruikt de jongen iets wat je kunt eten?' 75 Procent van de kinderen kent concrete woorden zoals 'soep' wel, terwijl slechts 50 procent begrijpt waar het over gaat bij woorden die uitleg behoeven, zoals 'gas'.

Wauters: 'Dove kinderen hebben last van een specifiek taalprobleem: een kleine woordenschat. 95 Procent van hen heeft horende ouders, die zelf moeten leren met hen te communiceren. Daardoor missen kleinere kinderen al het vanzelfsprekende aanbod van allerlei woorden, en duurt het lang voordat ze de betekenis leren kennen van begrippen waarvoor uitleg in woorden nodig is.'

In het onderwijs aan dove kinderen leidt de beperkte woordenschat tot een vicieuze cirkel, waarschuwt Wauters: leerkrachten zijn geneigd alleen woorden te gebruiken die de kinderen al kennen. Maar daardoor blijft hun leesvaardigheid dus steken op het begripsniveau van een 7jarige. Zodoende lopen hun toekomstperspectieven gevaar, want ze kunnen de boeken niet volgen die nodig zijn om het ver te schoppen.

Wauters pleit voor meer aandacht voor het taalonderwijs aan dove kinderen. Door hun stelselmatig moeilijke woorden te blijven uitleggen, groeit hun woordenschat geleidelijk en kunnen ze steeds meer teksten begrijpen.

Meer over