'Lenin gebruikte in debatten veel trucs en drogredenen'

Lenin was niet de begenadigde debater waarvoor de meeste geschiedschrijvers van het communisme hem hielden. Beoordeeld vanuit de praktische logica bediende de grondlegger van het Sovjet-regime zich in zijn polemieken van trucs en drogredenen en schond hij de meest elementaire discussieregels....

Van onze verslaggever

Wio Joustra

GRONINGEN

Dat is de voornaamste conclusie van het proefschrift Lenins Politieke Logica: een analyse van zijn polemieken, voorstellingswereld, politieke tactieken en strategieën van de Groningse filosoof en psycholoog dr P. Smit. Eerder deze maand promoveerde hij erop aan de Katholieke Universiteit Brabant in Tilburg.

Hele bibiliotheken zijn volgeschreven over Lenin, nom de plume van Vladimir Iljitsj Oeljanov (1870-1924), maar nog niet eerder zijn diens polemieken vanuit de argumentatietheorie aan een systematische analyse onderworpen. Dat heeft Smit verwonderd vanwege de fascinerende paradox dat een van de meest invloedrijke figuren van deze eeuw aan de ene kant veel en graag discussieerde, maar aan de andere kant de grondlegger was van een autoritair, dogmatisch en gesloten politiek regime.

Smit worstelde zich door meer dan twintigduizend bladzijden Lenin-literatuur. Hij analyseerde onder meer een groot aantal historisch belangrijke debatten tussen Lenin en vooraanstaande leden van de internationale arbeidersbeweging als Rosa Luxemburg, Pavel Axelrod, Eduard Bernstein, Alexander Bogdanov en Karl Kautsky over uiteenlopende onderwerpen als de vrijheid van kritiek op de grondslagen van het marxisme, democratie versus dictatuur, de partij als centralistisch orgaan en de vraag of de objectieve waarheid bestaat.

Smit laat weinig heel van het imago van de leider van de bolsjewieken als fel en bevlogen redenaar, die de arbeiders vanaf de barricades in de straten van Sint Petersburg toespreekt. 'Het is echt verbazingwekkend dat Lenin wel het debat aangaat en er ogenschijnlijk voor openstaat, maar het op cruciale momenten laat afweten.

'Hij zag de discussie niet als een middel om meningsverschillen op te lossen, maar om aan te tonen dat er twee verschillende kampen zijn op weg naar de absolute waarheid, dat van het proletarische tegenover dat van de bourgeoisie. En het kamp van de vijand moest worden geëlimineerd. Een opvatting die hij ontleende aan de theorieën van de Duitse filosoof Hegel.'

Een mooi voorbeeld van Lenins wijze van discussiëren is een gedachtenwisseling met de Italiaanse Angelica Balabanova, een partijgenote en vriendin, in de hectische dagen rond de Russische revolutie van 1917. Lenin: 'Socialisten die hun hele leven hebben gewijd aan de zaak van de onderdrukten, zijn verraders.' Balabanova: 'Waarom?' Lenin: 'Omdat verraad objectief het resultaat is van hun gedrag.' Balabanova: 'Hoe definieert u verrader?' Lenin haalt zijn schouders op en loopt weg. Balabanova staat aan de grond genageld.

Smit: 'Lenin ging vaak niet inhoudelijk in op tegenargumenten, maar bediende zich van drogredenen om te ontsnappen aan een kritische discussie. Hij gaf nooit zijn ongelijk toe, hij kwam nooit ergens op terug. In het kleine incident met Balabanova ziet de historicus Leonard Schapiro niet ten onrechte de hele geschiedenis van het bolsjewisme weerspiegeld. Zo noemde Lenin geweld in het debat een positief middel om het doel van de macht aan het proletariaat te realiseren. Maar de vraag is of je met geweld een geweldloze samenleving kunt realiseren.'

Smit kwam in de polemieken van Lenin liefst vijftien soorten drogredenen tegen en daarbinnen 58 voorbeelden van drogredeneringen. Deze variëren van irrelevante argumenten, het handig gebruik maken van het vertrouwen dat men in hem heeft, het dreigen met sancties, het op de man spelen, het inzetten van stromannen met fictieve standpunten, generaliseren, het munt slaan uit zijn autoriteit, het gebruik van cirkelredeneringen en het ontduiken van bewijslast.

Smit is er niet alleen van overtuigd dat de geschiedenis een ander verloop had gekend indien Lenin naar argumenten van anderen had geluisterd. Hij ziet in zijn onderzoek impliciet ook een pleidooi voor de toepassing van discussieregels in het huidige politieke debat. Want een politiek debat dat volgens vaste en herkenbare regels verloopt, kan bijdragen tot het verkleinen van de kloof tussen bestuurders en bestuurden, vindt hij.

Meer over