Lekker borrelen met de kascommissie

De penningmeester van een vereniging is een Bernard Madoff in het klein. Hij moet worden gecontroleerd door een kascommissie van vrijwilligers....

Robert Giebels

Gebrekkig toezicht is door talloze experts wereldwijd als een van de hoofdoorzaken van de kredietcrisis aangemerkt. Dan gaat het om toezicht in het groot, door centrale banken en raden van commissarissen van grote bedrijven.

Maar falend toezicht is veel dichter bij huis, weet registeraccountant Maarten den Ouden (53). In de meer dan 250 duizend verenigingen waarvan zo’n beetje elke Nederlander lid is, kan door falend toezicht veel fout gaan. Net als bij soortgelijke kleinere organisaties als stichtingen en kerken.

Boek 2 van het Burgerlijk Wetboek regelt het toezicht binnen de verenigingen. Allemaal moeten ze een algemene ledenvergadering hebben en een kascommissie – tenzij er een raad van commissarissen of een accountant is aangesteld. De kascommissie controleert jaarlijks het financiële verslag. Den Ouden schat dat minstens een half miljoen Nederlanders lid zijn van zo’n commissie.

‘Fraude bij verenigingen komt zeer geregeld voor, door falend toezicht’, zegt Den Ouden. ‘En wat zo vreemd is: we weten dat eigenlijk allemaal, maar we doen er niets aan om fraude bij onze eigen club te voorkomen of tenminste snel te signaleren.’

Den Ouden verzamelt voorbeelden van verenigingsfraude. Ondanks de ogenschijnlijk bescheiden omvang van sportclubs, uitvaartverenigingen en kinderkoren lopen de fraudebedragen minstens in de tienduizenden euro’s, soms in de tonnen.

Een bescheiden greep uit frauderend verenigingsland. Twee oud-leden van schutterij Excelsior in Lobith zogen de notulen uit hun duim van een ledenvergadering die nooit gehouden werd. De notulen waren voor de notariële akte, die gewag maakte van geldbeheer ‘met goedkeuring van die ledenvergadering’. De mannen zouden minstens vijf jaar lang financiële overzichten hebben vervalst. Hun opbrengst: zeker 80 duizend euro.

Net als bij Excelsior werd de Velpse drum- en showfanfareband Mr. H.M. van der Zandt slachtoffer van hun penningmeester. Hij zou vijfduizend euro in eigen zak hebben gestoken. De bestuurders verwijten zichzelf te goed van vertrouwen te zijn geweest.

In Almere sprak de rechter dat ondubbelzinnig uit. Het bestuur van een personeelsvereniging van een woningbouwstichting daar heeft volgens hem ‘een enorme lading boter op zijn hoofd’, omdat het de penningmeester toestond jarenlang te frauderen. Controles waren er niet, waardoor de administratie zo’n onontwarbare janboel was, dat het onmogelijk was te schatten hoeveel tienduizenden euro’s de penningmeester in eigen zak had gestoken.

Dan is er nog de penningmeester van de Hervormde Gemeente in Kesteren die ruim een halve ton naar zijn persoonlijke rekening wist te dirigeren, en zijn collega van de Dierenambulance Zuidoost-Limburg die ervan wordt beschuldigd dat ten bedrage van het drievoudige te hebben gedaan.

Er was de Zwolse ambtenaar die twee jaar voor 75 duizend euro fraudeerde als penningmeester van een vereniging van eigenaren. En de voormalige schatbewaarder van een kinderkoor in Emmeloord moest voor de rechter verschijnen omdat ze werd verdacht van het verduisteren van een bedrag van 2.600 euro. Het koorbestuur kreeg argwaan toen ze geen inzage in de boeken wilde geven.

De penningmeester van een uitvaartvereniging in Oude Pekela wist liefst 270 duizend euro achterover te drukken en werd veroordeeld tot een half jaar cel. De voorzitter en penningmeester van een hengelsportvereniging in Hoogeveen tilden hun club 23 duizend euro. En de directeur van een school in de omgeving van Hilversum werd ontslagen omdat hij kantineopbrengsten op zijn eigen geheime bankrekening stortte.

Kortom, toezicht op penningmeesters en andere vrijwilligers die bij verenigingsgeld kunnen komen, is op zijn best matig. ‘Vraagt u maar eens aan de penningmeester van uw voetbalclub hoeveel controles hij heeft meegemaakt die echt sluitend waren’, zegt Den Ouden. ‘Ik denk dat hij zegt dat hij nog nooit bezoek heeft gehad van een goed werkende kascommissie.’ Volgens de registeraccountant verdoen kascommissies hun ‘controletijd’ aan het drinken van koffie of iets sterkers thuis bij de penningmeester. En vrijwilligers die het serieus willen aanpakken, weten volgens Den Ouden eigenlijk niet hoe dat zou moeten.

Om die leemte te vullen, publiceerde hij het instructieboekje De Kascommissiegids met de gelijknamige website. Het is een stappenplan voor leden van kascommissies die de jaarlijkse controle goed willen doen. Maar wie wil er nou lid worden van een kascommissie? Bestuurders van verenigingen houden niet van kritische controleurs en de leden van de club zijn onverschillig. Of ze hebben te veel te vertrouwen in de deskundigheid en eerlijkheid van penningmeesters.

‘En dan krijg je dus dat de penningmeester van de Dierenbescherming in Doetinchem 32 duizend euro verduistert’, zegt Den Ouden. ‘Of een Rotterdamse overblijfmoeder in anderhalf jaar tijd 80 duizend euro aan overblijfgeld achterover drukt. Of dat een Leidse muziekvereniging bijna over de kop gaat omdat de penningmeester meer dan drie jaar lang geld van de vereniging frauduleus in aandelen belegde. En dat weet ik omdat het in de regionale pers heeft gestaan. Het is het topje van de ijsberg, want veel verenigingsbestuurders hangen hun vuile was niet buiten.’

Meer over