Leergierige gangmaker is moeilijk onderuit te krijgen

De nieuwe fractievoorzitter van het CDA wordt onder superlatieven bedolven, maar echt uitstraling heeft Jan-Peter Balkenende niet. 'Toch zou hij qua ambitie, inzicht en politiek engagement premier kunnen worden.'..

Lidy Nicolasen en Frank Poorthuis

Jan-Peter Balkenende als padvinder. Jan-Peter Balken ende die op zijn jongenskamer nieuwsgierig naar de radio luistert. Jan-Peter Balkenende die liever plaatjes kijkt in het Spectrum Jaarboek 1961 dan te worden voorgelezen uit een kinderboek.

Zo schetst zijn moeder de jonge jaren van de nieuwe lijsttrekker van het CDA: een onmiskenbare Hollandse en gelukkige, gereformeerde jeugd. 'Hij was een leuke bengel. Een jongen die zijn ouders nooit verdriet zou doen. Hij zat heus niet altijd over zijn boeken gebogen, maar haalde wel negens voor zijn scripties.'

Er lijkt sinds zijn onbekommerde jeugd in het Zeeuwse Kapelle weinig veranderd in het leven van Jan-Peter Balkenende (45), de leider die overbleef toen de kruitdampen van het imploderende CDA waren opgetrokken.

Vorige week onderging hij in het parlement zijn vuurdoop als fractievoorzitter tijdens een debat over de oorlog in Afghanistan. Hij acteerde bescheiden, maar niet onzeker. De storm aan superlatieven luwde niet. 'Naturel', 'een onverstoorbare man', 'iemand die de verantwoordelijkheid neemt als het moet', 'een vernieuwer van het christen-democratisch gedachtegoed', klinkt het trots uit de fractie en de gewesten.

Op het Christelijk Lyceum in Goes stond Balkenende bekend als 'een sportieve knaap', zegt oud-conrector Wim Belzer. 'Voor zijn leeftijd een lange slungel', herinnert leraar Nederlands Anton Kornet zich. 'Zonder zich te profileren was hij er toch.'

Hij studeerde geschiedenis en rechten aan de Vrije Universiteit in Amsterdam. Pieter Astro, bio-energetische geneesheer, zat met hem in het oratorische jongensdispuut Pascal. 'Toen ik hem terug zag op tv dacht ik: verrek, die vent is in twintig jaar geen spat veranderd. Alle eigenschappen die je nu hoort van hem, had hij toen ook. Hij was bescheiden en integer, zeer betrokken. Onberispelijk en onkreukbaar. Ik weet niks wilds van hem te vertellen. Hij kon flink wat biertjes drinken, maar ik geloof niet hem ooit dronken te hebben gezien.

'Hij is vooral iemand die de serieuze dingen van het leven serieus neemt. Misschien iets te, dat is soms voor zijn tegenstanders irritant. Hij is moeilijk onderuit te krijgen.'

Na zijn studie kwam Balkenende al snel bij het Wetenschappelijk Instituut van het CDA terecht. Ab Klink, de huidige directeur van het WI, werkte met hem. 'Hij heeft zijn dissertatie hier geschreven naast het reguliere werk. Hij hecht veel waarde aan het poldermodel en de rol van de sociale partners, met name in de sfeer van de sociale zekerheid. Ik durf wel te stellen dat Jan-Peter de verpersoonlijking van dat poldermodel is. Hij is vergroeid geraakt met het christen-democratische denken. Hij is het zelf.'

Balkenende schreef voor het WI rapporten over het technologie beleid, het belastingstelsel, sociaal-economische kwesties en werkte als secretaris mee aan 'Nieuwe wegen, vaste waarden', het CDA-rapport dat in 1995 het begin van het herstel moest inluiden. 'Hij kon verbinden', zegt Klink, 'de coryfeeën op één lijn krijgen.'

Hij verliet het partijbureau om bijzonder hoogleraar christelijk sociaal denken aan de VU te worden. Maar hij meed het politieke handwerk niet en werd actief in de gemeenteraad van Amstelveen, al snel als fractievoorzitter. 'Hij had praktische interesse met ruime belangstelling voor wetenschappelijke vragen. Niet typisch een prof', zegt Klink. 'Hij kan ongelooflijk humoristisch zijn, was vaak gangmaker hier.'

Balkenende trouwde laat, hij heeft een dochter van twee. Zijn vrouw werkt ook aan de universiteit. Hij houdt van Afrikaanse kunst en maakt pentekeningen. Hij beklaagt zich zelden over gebrek aan tijd voor het familie leven; hij staat bekend als work aholic. Collega-Kamerleden hebben hem in het begin van zijn Kamerlidmaatschap wel eens naar huis gestuurd. 'Hij heeft de neiging zijn sociale leven te verwaarlozen', zegt er een.

Het is nog maar drie jaar geleden dat Balkenende zijn entree aan het Binnenhof maakte. Hij was door toenmalig partijvoorzitter Helgers gevraagd zijn politieke ideeën nu eens in de praktijk te toetsen en zijn jawoord werd beloond met een zevende plaats op de lijst. Toch baarde de nieuwkomer buiten de Haagse wereld weinig opzien. Hij werd in het diepe gegooid met een belangrijk maar wel taai woordvoerderschap voor Financiën.

CDA-Kamerlid Hans Hillen herinnert zich: 'Hij toonde zich bij binnenkomst leergierig, erkennend dat hij nog een heleboel niet wist. Hij straalde niet uit: nu kom ik voor het grote werk. Dat maakte hem voor anderen innemend.'

VVD-minister Zalm heeft Balkenende jarenlang zitten pesten omdat de CDA'er zijn financieel beleid niet steunde. Ze hadden kregelige woordenwisselingen . Zalm noemde het CDA eens hypocriet omdat het wel de vruchten wilde plukken van dat bekritiseerde paarse beleid. Hij zei: 'Het doet mij denken aan vier mannen die uitgaan. Drie van hen willen naar Yab Yum, de vierde naar een concert. Uiteindelijk gaan ze toch met z'n vieren naar het bordeel. De volgende dag roept de vierde: schande dat jullie naar Yab Yum gaan.' Balkenende probeerde haperend de kritiek te weerleggen maar Zalm kapte hem af : 'Ach laat maar, we gaan er gewoon een keertje naar toe.'

Balkenende was toen pas echt geschokt. 'Zoiets kun je misschien wel zeggen in een café, maar niet in 's lands vergaderzaal. Het is ook niet nodig in een volwassen parlementair debat.' Hillen : 'Hij wist daar niet mee om te gaan. Zalm behandelde hem als een foet. Het was echt een andere wereld voor JP. Hij heeft moeten leren dat het hier soms rauwer, spontaner en oppervlakkiger is. Maar hij leerde vrij snel.'

Ook binnen de fractie timmerde Balkenende aan de weg. Hillen: 'Hij kwam als iemand van de verzorgingsstaat, iemand die de dingen bij wetgeving wilde regelen. Hij heeft de omvorming van het CDA meegemaakt naar het marktdenken, naar het teruggeven van de verantwoordelijkheid van de staat aan de burger.' In zijn politieke oriëntatie verheelde Balkenende nooit dat hij eerder naar het sociale denken van PvdA en GroenLinks neigt dan naar dat van de liberalen.

Tijdens fractievergaderingen mengde hij zich als vanzelf en met gezag in de discussies over strategie en koers. Jaap de Hoop Scheffer, die maar moeilijk sterke figuren om zich heen duldde en die bovendien zelf meer liberaal gericht is, besefte al snel dat hij voor Balkenende een uitzondering moest maken. Het was voor de fractievoorzitter gemakkelijker omdat hij Balkenende nooit als rivaal zag. Ook in de rest van de fractie werd hij tot twee weken geleden niet gezien als kandidaat-lijsttrekker, vooral vanwege zijn gebrek aan uitstraling. 'Hij is diep geworteld in het CDA. Maar Jan-Peter zet je niet voor een groep bijstandsmoeders', stelde een prominent CDA'er nog niet zolang geleden bij een weging van mogelijke opvolgers.

Hillen: 'Als er geen crisis was geweest, zou Jan-Peter denk ik in de regering zijn gekomen. Ik denk dat Jaap halverwege de volgende rit zou zijn opgestapt en dat dan wellicht iemand als Van Geel fractievoorzitter zou zijn geworden. Jan-Peter zou zo'n keuze nooit aanvechten. Hij zou wel premier kunnen worden. Hij ontbeert nog politiek gewicht, ervaring. Maar qua ambitie, intrinsieke waarde, inzicht, passie voor christen-democratie, politiek engagement, zou hij het kunnen zijn.'

Of Balkenende ooit in die hoedanigheid naast Beatrix zal staan moet nog blijken. De nieuwe hoop van het CDA is de majesteit al wel eens onder ogen gekomen, in zijn studententijd. Namens zijn dispuut bood hij haar een kom goudvissen aan. Een goedmoedig pesterijtje, herinnert Astro zich, en misschien wel een typisch staaltje Balkenende-humor. 'Die kon ze namelijk niet achter de rododendrons sodemieteren.'

Meer over