Analyse

Leenstelsel wordt afgeschaft, maar daar hebben studenten ‘pechgeneratie’ niets aan

Studenten protesteren op 9 december tegen het leenstelsel bij het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid.  Beeld Bart Maat / ANP
Studenten protesteren op 9 december tegen het leenstelsel bij het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid.Beeld Bart Maat / ANP

Ze worden wel de ‘pechgeneratie’ genoemd: studenten die onder het sociaal leenstelsel hebben gestudeerd. Wat hebben de duizenden euro’s aan opgebouwde schuld voor gevolgen? De compensatieregeling van het nieuwe kabinet, omdat het leenstelsel verdwijnt, wordt omschreven als ‘achterlijk’ en ‘symboolpolitiek’.

Irene de Zwaan

Het leenstelsel verdwijnt, en de basisbeurs keert in 2023 terug. Het is een van de opvallendste punten uit het onlangs gepresenteerde coalitieakkoord.

De terugkeer van de basisbeurs betekent automatisch het einde van het in 2015 ingevoerde leenstelsel. Goed nieuws, jubelden de studentenbonden bij de bekendmaking hiervan, maar tegelijkertijd heerst er onvrede over de compensatieregeling die het nieuwe kabinet heeft aangekondigd.

‘Een druppel op de gloeiende plaat’, noemt Ama Boahene, de voorzitter van de Landelijke Studentenvakbond (LSVb), het bedrag van 1 miljard euro dat het kabinet heeft uitgetrokken voor studenten die onder het leenstelsel hebben gestudeerd. Dit komt volgens haar neer op 1.000 euro aan compensatie per student, en staat los van de 2.000 euro aan studievouchers die afgestudeerden nu al kunnen gebruiken voor een vervolgstudie of als korting op de opgebouwde studieschuld.

‘Als je bedenkt dat veel studenten 30- tot 40 duizend euro studieschuld hebben, dan stelt een korting van 1.000 euro niets voor’, aldus Boahene. ‘Onder studenten heerst boosheid en teleurstelling.’

Fatsoenlijke compensatie

De LSVb heeft samen met FNV Young & United een protest aangekondigd op 5 februari op de Dam in Amsterdam. De bonden willen dat studenten volledig worden gecompenseerd voor het bedrag dat ze door de afschaffing van de basisbeurs zijn misgelopen. Voor een uitwonende student die maandelijks een beurs van 280 euro kreeg, komt dit na vier jaar studeren neer op 14 duizend euro.

Een dergelijke compensatieregeling is volgens Boahene eerlijker dan het kwijtschelden van de schulden. ‘Want er zitten ook mensen bij die geen schuld hebben, omdat hun ouders veel geld hebben of omdat ze veel gewerkt hebben.’

Ook Esther Peeren, hoogleraar Cultural Analysis aan de Universiteit van Amsterdam, pleit voor ‘fatsoenlijke compensatie’. ‘Deze generatie studenten heeft een zwaar nadeel gehad ten opzichte van eerdere en latere generaties’, zegt ze.

Eerlijker systeem

Volgens Peeren, die onderzoek deed naar hoe de regering de invoering van het leenstelsel in 2015 heeft gepresenteerd als ‘een studievoorschot’, waren veel studenten zich in eerste instantie onvoldoende bewust van de gevolgen van de opgebouwde schuld.

‘Het feit dat studenten 35 jaar de tijd krijgen om de lening terug te betalen, is door de regering altijd gepresenteerd als positief element’, zegt Peeren. ‘Terwijl dit ook betekent dat iemand 35 jaar aan een schuld vastzit. Diegene is al die jaren verplicht om gegevens te delen met de lenende instantie en heeft een potentieel nadeel bij het afsluiten van een hypotheek of andere leningen.’

Het leenstelsel werd in 2015 door het kabinet van VVD-PvdA nog aangekondigd als een eerlijker systeem: de bakker hoefde niet langer te betalen voor de opleiding van het zoontje van de advocaat. Het wegvallen van de basisbeurs paste bovendien binnen de tijdgeest, waarin de burger werd geacht meer verantwoordelijkheid te nemen voor zijn eigen keuzen. Studeren? Prima, maar dan wel zelf opdraaien voor de kosten.

Het studentenprotest op de Dam in september 2018 tegen het plan van minister Van Engelshoven om studenten meer rente te laten betalen op studieleningen. Beeld Evert Elzinga / ANP
Het studentenprotest op de Dam in september 2018 tegen het plan van minister Van Engelshoven om studenten meer rente te laten betalen op studieleningen.Beeld Evert Elzinga / ANP

Angst voor schulden

De toenmalige minister van Onderwijs, Jet Bussemaker, beloofde dat het leenstelsel geen invloed zou hebben op een toekomstige hypotheek. Inmiddels is duidelijk dat het voor afgestudeerden wel degelijk een stuk lastiger is om een hypotheek af te sluiten, als gevolg van de opgelopen studieschuld (zie kader). Sinds 2019 kunnen hypotheekverstrekkers via de app Ockto – met toestemming van de klant – direct cijfers opvragen bij de Dienst Uitvoering Onderwijs (DUO), die de leningen verstrekt.

De schulden die studenten onder het leenstelsel hebben opgebouwd, hebben volgens LSVb-voorzitter Boahene niet alleen effect op de periode na de studie, maar ook op de keuzen die tijdens de studieperiode worden gemaakt. ‘Studenten ervaren druk om snel af te studeren, of kiezen ervoor om geen stage of uitwisseling in het buitenland te doen, omdat dit kan zorgen voor studievertraging. Dit geldt vooral voor studenten met ouders die weinig geld hebben. Zij zijn banger voor schulden.’

Het kabinet buigt zich binnenkort over de vraag hoe hoog de nieuwe basisbeurs gaat zijn. Wat zou een redelijk bedrag zijn? Lastig te beantwoorden, vindt hoogleraar Esther Peeren, omdat de situatie per student zo verschilt. ‘Uiteindelijk gaat het erom dat studenten een soort leefbaar inkomen moeten hebben waarmee ze kunnen rondkomen, zonder daar bovenop nog vele uren te moeten werken. Want dat gaat dan weer ten koste van de studie.’

Hoeveel schuld hebben studenten?
De gemiddelde studieschuld is sinds de invoering van het nieuwe leenstelsel opgelopen van 12,4 duizend euro in 2015 naar 15,2 duizend euro in 2020. In deze cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek zijn alle studenten meegenomen, dus ook eerstejaars die nog nauwelijks schulden hebben en studenten die niet lenen (ongeveer 30 procent). Gemiddeld lenen studenten 700 euro per maand, wat na vier jaar uitkomt op een bedrag van 33.600 euro. De totale studieschuld van huidige en oud-studenten is sinds de invoering van het leenstelsel verdubbeld, naar een bedrag van 24,4 miljard euro begin dit jaar.

Danaé Middelkoop: ‘Ik heb precies in de periode gestudeerd waarin alles samenkomt wat niet chill is: van geen studiebeurs tot geen fysieke lessen in de coronaperiode.’ Beeld
Danaé Middelkoop: ‘Ik heb precies in de periode gestudeerd waarin alles samenkomt wat niet chill is: van geen studiebeurs tot geen fysieke lessen in de coronaperiode.’

Danaé Middelkoop (24) doet een master Leraar Maatschappijleer en Maatschappijwetenschappen aan de Universiteit van Amsterdam. Studieschuld: 25 duizend euro
‘Mijn eerste reactie op het nieuws over de compensatieregeling was: dit is achterlijk! Het staat niet in verhouding tot de schulden die studenten hebben opgebouwd.

‘De regering beloofde bij de afschaffing van het leenstelsel, dat het geld dat vrijkwam (1 miljard euro, red.) zou worden geïnvesteerd in het verbeteren van de onderwijskwaliteit. Daar heb ik niets van gemerkt. Integendeel: unieke vakken verdwenen en daar kwam niets voor in de plaats.

‘De voucher die afgestudeerde studenten krijgen, voelt als een laf zoethoudertje. Die kan pas worden ingezet na het behalen van je diploma, terwijl het fijn was geweest als ik het had kunnen gebruiken voor de tweede master die ik momenteel doe.

‘Het is natuurlijk hartstikke fijn voor alle nieuwe studenten dat de basisbeurs weer terugkomt, maar het voelt ook wrang. Ik heb precies in de periode gestudeerd waarin alles samenkomt wat niet chill is: van geen studiebeurs tot geen fysieke lessen in de coronaperiode.’

Yamell Kuen: ‘Ik heb geen spijt van die maximale lening. Ik heb het gedaan voor mijn eigen 'headspace', zodat ik niet gestrest zou raken door geldproblemen.’ Beeld
Yamell Kuen: ‘Ik heb geen spijt van die maximale lening. Ik heb het gedaan voor mijn eigen 'headspace', zodat ik niet gestrest zou raken door geldproblemen.’

Yamell Kuen (24) doet een master master Biobased Sciences aan de Wageningen University. Studieschuld: meer dan 50 duizend euro
‘In de zes jaar dat ik studeer, heb ik altijd maximaal geleend, zo rond de 1.000 euro per maand. Het geld is opgegaan aan vaste lasten, zoals de boodschappen en de huur, maar ook aan leuke dingen, zoals uitgaan. De rest van de lening spaarde ik op, voor als ik op vakantie wilde of iets nodig had.

‘Nee, ik heb geen spijt van die maximale lening. Ik heb het gedaan voor mijn eigen headspace, zodat ik niet gestrest zou raken door geldproblemen. Na mijn afstuderen betaal ik over een periode van 35 jaar maandelijks een beetje af, maar dan heb ik wel een afgeronde universitaire opleiding op zak. Ik richt me met mijn studie op duurzaamheid. In dat werkveld is genoeg te doen, dus met die baan komt het ook wel goed.

‘Toch vind ik het ontzettend onrechtvaardig hoe wij als pechgeneratie worden afgedankt met een nutteloze studievoucher en een schamele 1.000 euro. Ik probeer mijn gevoel van frustratie niet te veel de overhand te laten krijgen, omdat er waarschijnlijk toch niets meer aan de uitkomst kan worden veranderd. Die schuld is er gewoon en dat zal ik moeten accepteren. Maar ik ga zeker naar het protest op 5 februari om mijn ongenoegen kenbaar te maken.’

Zed Pellenaars: ‘Zo’n schuld gaat in je hoofd zitten: hoe hoog zal het nu weer zijn? Ga ik later een woning vinden?’ Beeld
Zed Pellenaars: ‘Zo’n schuld gaat in je hoofd zitten: hoe hoog zal het nu weer zijn? Ga ik later een woning vinden?’

Zed Pellenaars(22) doet een bestuursjaar bij UniPartners Tilburg. Studieschuld: 10 duizend euro
‘De partijen die het leenstelsel hebben ingevoerd, draaien het nu terug en geven daarmee hun fout toe. Maar die fout maken ze vervolgens maar voor een heel klein deel goed. De compensatieregeling voelt als symboolpolitiek.

‘Ik doe momenteel een bestuursjaar, daarna wil ik nog een master doen. Mijn schuld zal uiteindelijk uitkomen op 20 duizend euro. Daar schrik ik best wel van. Zo’n schuld gaat in je hoofd zitten: hoe hoog is mijn schuld inmiddels? En: ga ik later een woning vinden?

‘Over het afbetalen van de schuld maak ik me niet veel zorgen, maar wel over het feit dat ik in de toekomst met een schuld een hypotheek moet zien te krijgen. Ik wil mogelijk iets in de politiek doen, dus dan zou ik in de buurt van Den Haag willen wonen. Als dat niet mogelijk is, moet ik in Tilburg blijven. Dat een studieschuld uiteindelijk bepaalt waar je kunt gaan wonen, vind ik het grootste nadeel van dit systeem.’