Lebed zweert bij een ijzeren discipline

BORIS JELTSINS herverkiezing tot president van Rusland in 1996 schijnt maar liefst tweehonderd miljoen dollar gekost te hebben, althans dat kostte zijn verkiezingscampagne die geenszins de schoonheidsprijs verdiende....

Voor volgend jaar staan nieuwe presidentsverkiezingen op de politieke agenda. Een handvol kandidaten heeft zich reeds gemeld om Jeltsin op te volgen, maar een gedoodverfde opvolger kan nog niet worden aangewezen. Als er echter één les uit de vorige verkiezingen kan worden getrokken, dan is het wel dat uiteindelijk diegene zal winnen die niet zozeer het sterkste verkiezingsprogramma als wel de best gevulde beurs heeft.

Jeltsins herverkiezing werd vooral mogelijk gemaakt door de gulle giften van een aantal (media)magnaten die vreesden dat een overwinning van de communist Zjoeganov een eind zou maken aan hun bevoorrechte positie. De belangrijkste oligarchen in deze als 'de bende van zeven' bekendstaande groep zijn Vladimir Goesinski en Boris Berezovski.

Deze laatste financierde niet alleen Jeltsins campagne, maar kocht ook letterlijk de steun van de man die als een onbekende mededinger de verkiezing was ingegaan, maar er als een sleutelfiguur uitkwam: generaal buiten dienst Alexander Lebed. Steun van de voormalige ijzervreter, die uit onvrede het uniform voor het driedelige pak verruilde, was voor Jeltsin onontbeerlijk, omdat slechts met zijn steun in de tweede verkiezingsronde Zjoeganov kon worden verslagen.

Korte tijd, gedurende de zomer van 1996, was Lebed de populairste politicus van het land en leek hij voorbestemd Jeltsins opvolger te worden. Als dank voor zijn essentiële bijdrage werd hij opgenomen in Jeltsins hofhouding. Hij maakte furore door op doortastende wijze een einde te maken aan de bloedige en immens impopulaire oorlog in Tsjetsjenië.

De kroonprins zou echter al snel verstrikt raken in de hofintriges van het Kremlin en door Jeltsin verstoten worden, overigens niet zonder eerst zelf slachtoffers te hebben gemaakt, onder wie de door en door corrupte en hopeloos incompetente minister van Defensie Pavel Gratsjov de meest prominente was.

Uit de biografie The General against the Kremlin - Alexander Lebed: Power and Illusion van het voormalige Britse Tory-parlementslid en buitenlandexpert Harold Elletson blijkt hoe de carrières van Lebed, Gratsjov en Jeltsin elkaar voortdurend kruisten op cruciale momenten in Ruslands recente geschiedenis.

De relatie tussen Lebed en Gratsjov gaat terug tot de vroege jaren zeventig. Beiden maakten snel carrière binnen de luchtlandingstroepen, een elite-eenheid in het Sovjet-leger. De twee jaar oudere Gratsjov liep daarbij steeds een stapje voor en was vaak Lebeds directe superieur. Na het voltooien van de militaire academie werd Lebed op voorspraak van Gratsjov ingedeeld bij diens eenheid en deelden ze tweeënhalf jaar een kamer die vanwege hun achternamen (het Russische woord lebed betekent zwaan en gratsj roek) al snel 'de dierentuin' werd genoemd.

In de eerste jaren was er nog wederzijds respect, maar naarmate hun rangen hoger en de persoonlijke en politieke belangen groter werden, nam de animositeit toe. Op belangrijke momenten (de augustus-coup van 1991, de oorlog in Tsjetsjenië) kwamen ze zelfs lijnrecht tegenover elkaar te staan.

Ze bleken allerminst uit hetzelfde hout gesneden. Gratsjov was een gewetenloze opportunist en carrièremaker, gespeend van enig humanisme. De onkreukbare, onomkoopbare en rechtschapen Lebed daarentegen was het meest bezorgd over het wel en wee van zijn troepen, die hij weigerde in te zetten tegen burgers. Tijdens de coup van 1991 tegen Gorbatsjov speelde hij, door te weigeren zijn troepen in te zetten tegen de menigte die zich in Moskou voor het Witte Huis had verzameld, een doorslaggevende rol bij het mislukken van de putsch en de opkomst van Jeltsin als de nieuwe leider van Rusland.

Lebed lijkt, opmerkelijk genoeg, nog het meest gemeen te hebben met de Jeltsin zoals we die kennen uit diens autobiografie Getuigenis van een opposant uit 1990. Als kind was Lebed al weerspannig. Net als de jonge Jeltsin was hij een roekeloze waaghals, die zijn heldendaden nogal eens moest bekopen met gebroken ledematen, zo blijkt uit zijn eigen, door Elletson frequent aangehaalde, levensbeschrijving Za Derzjavoe Obidno. Toonzetting en taalgebruik zijn in beide autobiografieën overigens identiek: even gezwollen en verheven, vol met bombastische retoriek.

Lebed liet zich in het Kremlin niet paaien door Jeltsins entourage. Eigengereid tot op het bot maakte hij de fout om, zoals hij altijd gewend was, zijn eigen plan te trekken.

Vijanden zijn in het Kremlin echter sneller gemaakt als vrienden. Zijn voornemen een eind te maken aan misdaad en corruptie werd hem niet door iedereen in dank afgenomen. Ook het feit dat Lebed lastige vragen stelde over de ruim tachtig 'spoorloos' verdwenen nucleaire kofferbommen, zal in bepaalde kringen kwaad bloed hebben gezet, al wordt dit punt door de doorgaans goed geïnformeerde Elletson gemist.

Van Lebed, die zijn presidentiële ambities niet onder stoelen of banken steekt, is als oud-militair bekend dat hij zweert bij een ijzeren discipline. Maar wat kunnen de Russen van hem verwachten wanneer ze hem tot president kiezen? De door hem zelf gemaakte vergelijking met de Chileense dictator Pinochet was volgens Elletson nogal ongelukkig, en werd door zijn tegenstanders bewust uit haar verband gerukt om hem te beschadigen. Een militair dictator ziet hij in ieder geval niet in Lebed.

Zijn politieke filosofie rust op het afdwingen van the rule of law en een scheiding van de politieke machten. Hij maakt zich als een van de weinige kandidaten sterk voor grondwettelijke hervormingen die de almachtige positie van de president moeten inperken ten gunste van de wetgevende en de rechterlijke macht. Pas dan kan Rusland een democratie worden, al betwijfelt Lebed oprecht of hij 'de dag zal meemaken dat Rusland een echte democratie is'.

Hoewel hij in 2000 de ideale leeftijd van 50 bereikt, het nodige charisma heeft en als gouverneur van het Siberische Krasnojarsk een eigen machtsbasis heeft gecreëerd, staat nog te bezien of Lebed zijn intrede in het Kremlin zal doen. In een recente opiniepeiling scoort hij van de belangrijkste kandidaten het slechtst. Bovendien is hij ver van het politieke machtscentrum verwijderd. Belangrijker misschien is nog wel dat hij geen sterke geldschieter achter zich heeft staan. Een zak geld alleen zal volgend jaar niet voldoende zijn, maar kan wel het verschil maken.

Meer over