Lang niet gelukkig

Wat begon als een egotrip over ex-vriendjes, groeide uit tot een confronterende documentaire over relaties. Kijk naar je eige, lijkt de boodschap van de Kroatisch- Nederlandse filmmaakster Tatjana Božic.

Met een net nieuwe liefde praat je niet over oude liefdes, schrijft een ongeschreven regel voor. Behalve wanneer die nieuwe liefde zich aandient terwijl je werkt aan een documentaire over je mislukte liefdesleven.

De Kroatische filmmaker Tatjana Božic (42) wilde met Happily Ever After een film maken over haar vijf ex-vriendjes. Ze zou ze allemaal opzoeken, om zo uit te pluizen waarom al haar relaties waren stukgelopen.

Het scenario veranderde toen ze in 2007 de Nederlandse documentairemaker Rogier Kappers leerde kennen op een internationale masterclass waar ze het idee voor de film pitchte. Kappers was onder de indruk. Van het script, maar vooral van de vrouw met de roodgeverfde krullen, de pretogen en het zwierige Balkan-Engels.

De twee werden verliefd, waarop Kappers laconiek zei: 'Dan moet je mij ook maar gaan filmen.' Niet als ex. Wel als man van wie Božic zeven weken na hun eerste ontmoeting zwanger raakte, voor wie ze naar Amsterdam verhuisde en met wie ze al snel zulke knallende ruzies maakte dat ook hij gedoemd leek ex te worden.

Het is niet de eerste keer dat Božic het ene land verruilt voor het andere. De in Joegoslavië geboren filmmaakster verhuisde op haar 15de met haar familie naar de voormalige Sovjet-Unie. Daar studeerde ze tv-journalistiek en later documentaire aan de filmschool in Moskou. Na vervolgens een aantal jaren in Londen te hebben gewoond, vestigde ze zich in Kroatië.

Ook haar liefdes-cv leest als een reisverslag. Eerst was er de romantische, met wodka doordrenkte Russische ziel van Pavel, gevolgd door de mysterieuze Aleksej. Vervolgens ging ze van de Duitse weltschmerz van Frank via de Britse degelijkheid van Jacob naar de Kroaat Vjeran. Stuk voor stuk grootse en meeslepende liefdes, blijkt in Happily Ever After, maar geen van alle hielden ze stand. Daar gaat de film over: waarom houden mannen het niet vol met Tatjana Božic? Maar ook: waarom houdt zij het niet vol met hen?

Toch gaat het egodocument niet alleen over haar, zegt Božic. Dat verklaart waarom nu en dan straatportretten van willekeurige vrouwen in beeld verschijnen. 'Ik denk dat veel vrouwen zich herkennen in het gevoel van onderwerping in relaties. Dat het lot van de relatie in zijn handen is, en niet in die van haar.'

Niet elke vrouw zou haar exen durven vragen waarom ze genoeg van haar kregen.

'Dat zeiden de vrouwen op de masterclass ook: waarom zou je naar je exen gaan? Wat doe je jezelf aan? Ik dacht: misschien kunnen jullie niet naar je exen, maar ik wel. Ik heb ze achter de rug, ik voel geen wrok. Ik kan over mijn mislukte liefdesleven praten, want ik ben geen dramaqueen meer. Maar toen begon het montageproces en moest ik concluderen: o, misschien toch wel.'

Rogier heeft het in de film over iets wat hij een 'typische Balkanmentaliteit' noemt. Hij zegt dat je veel klaagt en graag slachtoffertje speelt.

'Dat herken ik ook bij andere mensen uit het voormalige Joegoslavië. Het idee dat leven drama en lijden moet zijn zit in mij, net als het nadenken over vrouwelijke rolpatronen. Een tijd lang was ik veel bezig met feminisme en vrouwenrechten. Maar elke keer als ik een relatie had, viel dat compleet weg. Dan wilde ik het mijn man alleen maar naar de zin maken. Alles draaide om hem: hoe voelt hij zich? Is hij blij, is hij tevreden?'

Je exen zeggen dat je moeilijk, hysterisch en huilerig was. Je voelde je constant genegeerd, maakte overal een probleem van. Je hebt jezelf niet echt gespaard in de montage.

'Eerst dacht ik dat ik mezelf niet bloot hoefde geven. Maar gaandeweg kwam ik erachter dat het zo niet werkte. Als ik steeds de schuld van het mislopen van mijn relaties bij de mannen legde, zou mij dat onsympathiek maken. Terwijl je als kijker wel met mij moet willen meegaan. Ik dacht dat met grapjes en veel zelfspot voor elkaar te krijgen, maar dat was niet genoeg. Ik moest helemaal eerlijk zijn en de confrontatie aangaan met mijn ego.'

Daar zorgden ook de mannen wel voor. In Moskou stond eerste liefde Pavel haar bij het Poesjkinmonument in het donker op te wachten. Net als vroeger, met in zijn handen een bosje kruiden in plaats van bloemen. Toen ze om negen uur 's ochtends dronken hun conclusies trokken, wist ze al dat Happily Ever After minder humoristisch zou worden dan ze vooraf had gedacht.

In 1992, toen Božic zwanger was van Pavel, liet ze abortus plegen. In de film zegt hij tegen haar dat hij het kind juist had gewild. Dat niet hij, maar zij degene is die de relatie heeft verpest. Die opmerking confronteert Božic met haar toenmalige oordeel. 'Ik dacht dat Pavel vreemdging en niet verder wilde met mij, maar achteraf blijkt dat juist ik niet klaar was voor een gezin.'

Was je zonder camera ooit bij je exen op bezoek gegaan?

'Ik denk het niet. Dankzij de camera was ik daar niet alleen als kwetsbaar mens, maar ook als regisseur die goed filmmateriaal nodig had. Misschien was het daardoor makkelijker om vervelende dingen aan te horen, alsof ik een beetje meer boven mijn gevoelens kon staan. De film opende de mogelijkheid dingen anders te zien dan ik altijd dacht. Wat Pavel zei schokte me echt. Ik dacht dat hij mij had gedumpt, maar het bleek helemaal niet zo zwart-wit.'

Veel beelden zijn er van de opbloeiende, maar al gauw in crisis verkerende relatie met Rogier. De camera is erbij als zoon Waldemar wordt geboren, maar ook als irritaties steeds vaker uitmonden in ruzie. Het terugzien van die beelden was confronterender dan het terugzien van de exen, zegt Božic.

Waarom filmde je jullie ruzies?

'Ik denk omdat ik aan Rogier en de kijker wilde bewijzen dat ik de goede was en hij de slechte. Als ik de camera neerzette, dacht ik steeds: kijk mij kalm zijn, ik ben heel redelijk met hem in gesprek nu. Maar alles wat ik hem verwijt, over verantwoordelijkheid nemen en respect tonen, is totaal onredelijk. Toen ik tijdens het monteren die beelden terugzag, viel het kwartje. We hebben ieder ons aandeel in deze ruzies. Het is fifty-fifty, dus ik moet ook naar mezelf kijken.'

Had je dat nooit eerder bedacht?

'Ergens zag ik natuurlijk wel in dat ik problematisch was. Ik ging van de ene grote liefde naar de andere en stortte me er meteen helemaal in, zonder die mannen eerst goed te leren kennen. Maar ik had ook mijn verklaring over het waarom van mijn gedrag: de mannen maakten fouten, waardoor ik reden tot klagen had. Ik wilde in het begin van de relatie altijd alles doen om ervoor te zorgen dat zij me leuk vonden, had dan steeds het gevoel dat ik meer van hen hield dan zij van mij. Maar zodra ik teleurgesteld raakte in hen of de relatie, ging ik moeilijk doen.'

Heeft dat iets te maken met je ouders? Toen je 2 maanden oud was, parkeerden ze jou bij opa en oma.

'O ja, zeker. Mijn moeder was 21 toen ik geboren werd. Ze wilde fulltime werken. Er was een crèche voor mijn zus van 2, maar er was geen crèche voor baby's. Dus brachten ze mij naar mijn grootouders, 500 kilometer verderop. Veel mensen in Joegoslavië deden indertijd hetzelfde. Opa en oma waren lief, dus wat was er mis mee als ik bij hen zou gaan wonen? Op mijn 4de ging ik weer bij mijn ouders wonen, in Kroatië. Dat was moeilijk. Kroatië was totaal anders en in mijn jongste fase had ik me amper aan mijn ouders kunnen hechten. Als ik een ander kind was, zouden mijn ouders me meer toelaten, dacht ik op latere leeftijd. Ik had altijd het idee dat ik aan andermans verwachting tegemoet moest komen, zodat ze dan meer van me zouden houden.'

Je gaat van het ene uiterste naar het andere, concludeert je vader in de film. In het begin ben je een sterke, onafhankelijke vrouw, maar in een relatie word je direct onderdanig. Dat voelt niet echt voor mannen, zegt hij. Alsof het niet echt Tatjana is.

'Vroeger riep ik altijd: ik ga nooit de vieze sokken van een man bij elkaar rapen. Ik was altijd van de sterke meningen. Dat is één kant van mij, ik wist niet dat mijn vader ook die andere kant kende.'

'Ga nooit trouwen', adviseerde haar moeder, die zelf op haar 18de al huwde. Maar toen Božic 30 werd, was haar moeder evengoed bezorgd over haar dochter Tatjana, die nog altijd geen man had. 'In Kroatië ben je een oude vrijster als je tegen die tijd nog niemand hebt.'

Een vrouw heeft een kind nodig om compleet te zijn, zei haar moeder. Ze lijkt op haar, vindt Božic. 'Zij wilde vrij zijn, maar tegelijkertijd was ze ook een product van de samenleving, van het met de paplepel ingegoten ideaal van ware liefde, huwelijk en nog lang en gelukkig.' Haar moeder overleed plotseling in 2007.

Je moeder adviseerde je Rogier te verlaten, zegt je vader.

'Mijn beeld van hoe relaties horen te verlopen, heeft wortels in mijn opvoeding. Als je zwanger bent, moet je trouwen en als je getrouwd bent, moet je zorgen dat je lang en gelukkig leeft. Ik heb onbewust steeds voor mannen gekozen die geen huwelijksmateriaal waren. Emotioneel niet beschikbaar, getrouwd of wat dan ook. Dan kon ik als de relatie uit ging zeggen: hij wil niet, hij kan niet. Nu zie ik in dat ik zelf niet wilde trouwen, omdat ik niet gelukkig was. Ik loop niet meer weg.'

Welke liefdesles heeft Happily Ever After je geleerd?

'Als je gelukkig wilt worden, moet je in jezelf kijken. Mijn vriendin Dasja zegt het ook in de film: als een vrouw weet wat ze wil, dan krijgt ze het. Met Rogier gaat misschien niet alles goed, maar ik heb nooit het gevoel gehad dat hij niet genoeg van me hield - iets wat ik bij mijn andere exen continu voelde. Ik dacht altijd dat ik meer van hen hield dan zij van mij. Dat het nu evenwichtiger is, komt doordat ik meer van mezelf houd.'

Maar samenwonen met een man lukt nog steeds niet.

'Als ik met Rogier en Waldemar in huis ben, blijf ik continu met hen bezig: heeft Waldemar wel goed gegeten, hoe voelt Rogier zich? Ik heb ontdekt dat ik ruimte voor mezelf nodig heb om in contact te blijven met mezelf. Om de een of andere reden ben ik misschien niet geschikt om met een man samen te wonen. Het is fijn dat mijn constante gerichtheid op de vraag: wat is happily ever after, hoe moet je dat nou bereiken, is verdwenen. Ik heb niet Rogier gedag gezegd, maar het idee dat een relatie aan bepaalde maatstaven moet voldoen. Misschien komt dat 'nog lang en gelukkig' vanzelf, nu ik eindelijk relaxter ben.'

Happily Ever After is zaterdag nog te zien op het Internationaal Film Festival Rotterdam. Vanaf 3/4 draait de documentaire in de bioscoop.

Tiger Awards

Vijftien eerste of tweede speelfilms van makers van over de hele wereld zijn geselecteerd voor de Tiger Competitie van het International Film Festival Rotterdam. Ook de documentaire Happily Ever After is in de race, net als een andere Nederlandse film: Afscheid van de Maan van Dick Tuinder. Vanavond kent de jury geldprijzen van elk 15 duizend euro toe aan de drie veelbelovendste regisseurs. De Tiger Competitie is in 1995 opgezet om talentvolle regisseurs aan het begin van hun carrière een steuntje in de rug te geven.

undefined

Meer over