Landbouw verzwelgt grondwater

Het grondwaterpeil daalt in grote delen van de wereld onrustbarend. De grote boosdoener is de landbouw, de wereldkampioen waterverbruik.

In het westen van India, bij de stad Ahmedabad in de deelstaat Gujarat, is het bijna zover. Nog even, schreef de Central Ground Water Board eind vorig jaar, en er komt geen bruikbaar grondwater meer uit de putten naar boven. Nu al is het op veel plaatsen brak, want het komt van bijna 100 meter diep en dat is vaak ruim onder de zeespiegel.


Jarenlang werd elke put in de omgeving zodra die droog viel een metertje dieper gestoken, of draaide de boor er nog weer een paar meter bij. Grondwater leek uit een bodemloze put te komen: het kon niet op. Maar nu is de bodem er bereikt.


In grote delen van de wereld daalt het grondwaterpeil onrustbarend. Wetenschappers van de Universiteit Utrecht en van Deltares hebben nu voor het eerst uitgerekend wat de landbouw aanricht aan de wereldwaterreserves. Want de landbouw is met zijn groeiende irrigatiebehoefte wereldkampioen waterverbruik.


Wereldwijd werd in het jaar 2000 1.338 kubieke kilometer irrigatiewater gebruikt. Het meeste kwam uit rivieren en meren in de omgeving of uit grondwater dat keurig wordt aangevuld, maar 234 kubieke kilometer oftewel ruim 17 procent ging ten koste van de grondwatervoorraad. Ter vergelijking: het IJsselmeer bevat 3,4 kubieke kilometer water.


Uitputting

Dat oppompen gaat steeds sneller. De hoeveelheid niet-duurzaam gewonnen grondwater was in 2000 al drie keer zo groot als in 1960. 'Dit leidt op veel plaatsen in de wereld tot uitputting van grondwatervoorraden en zal op termijn ook een gevaar kunnen vormen voor de voedselvoorziening', zegt onderzoeker Marc Bierkens. Het grondwater daalt, maar daardoor stijgt de zeespiegel zelfs merkbaar. Van de zeespiegelstijging is ongeveer een kwart te wijten aan grondwaterwinning.


De voorraden grondwater in de wereld worden geschat (al is er nooit echt onderzoek naar gedaan) op 10 miljoen kubieke kilometer. Dat is zelfs in dit tempo van verbruik genoeg voor duizenden jaren vrolijk landbouwen. Bierkens: 'Water is niet iets wat je van ver haalt; dat is veel te duur. Je krijgt dus niet een wereldwijd probleem, maar op een aantal plaatsen lokale problemen.'


Daling van de grondwaterstand doet zich niet voor in erkende droogtegebieden zoals de Sahel. Bierkens: 'Daar wordt nauwelijks grondwater onttrokken. Het is een veegebied, waar veel nomaden leven.'


Volgens Bierkens en de zijnen wordt 17 procent van het landbouwareaal bevloeid. Maar op dat areaal wordt wel 40 procent van de voedselproductie in de wereld gerealiseerd.


Waar precies de problemen zijn te verwachten, en wanneer precies, daar wordt nog onderzoek naar verricht. Maar de gebieden waar veel grondwater wordt onttrokken, zijn in kaart gebracht. Het zijn vooral het noorden van India en Pakistan; het noordoosten van China; Iran en andere landen in het Midden-Oosten; en grote gebieden in de westelijke helft van de Verenigde Staten. In Spanje, Italië en Griekenland gebeurt het op kleinere schaal.


In het gebied met de grootste onttrekkingen, het noorden van India en Pakistan, zal het niet overal snel leiden tot grote problemen, verwacht Bierkens. 'De bodem is daar honderden meters diep. Je kunt je putjes steeds dieper graven.' Maar er zijn ook gebieden waar je na enkele tientallen meters op de rotsen stuit. En dan is het water gewoon op.


Koen Roest, irrigatiedeskundige aan de Wageningen Universiteit, kent gebieden waar het grondwaterpeil meer dan een meter per jaar daalt. In de deelstaat Andra Pradesh bijvoorbeeld, in het zuidoosten van India. De oorzaak? 'Elektriciteit is er gratis. Dus een boer laat het pompje op zijn waterput gewoon dag en nacht aan staan.' Dat betekent niet dat er 24 uur per dag wordt gepompt, want er is vaak maar een beperkt aantal uren stroom. Maar voor de Indiase boer is er geen enkele reden zuinig te zijn met water.


Dat is de grote fout, zegt Roest. Waar water wordt verspild, is vaak de overheid de schuldige. In India door elektriciteit gratis te maken. In Saoedi-Arabië kregen de boeren een grote prijssubsidie, zodat het voor hen loonde om water van grote diepte op te pompen. 'Ze halen daar het water van 600 meter diepte naar boven.'


Landgrab

Nu de prijssubsidies sterk zijn vermagerd, zoeken de Saoedi's andere oplossingen om aan tarwe te komen. 'Dat is een van de achtergronden van de landgrab in Afrika', zegt Roest. Saoedische bedrijven kopen miljoenen hectares landbouwgrond in Afrika, waarbij de lokale bevolking vaak wordt verjaagd of onteigend. 'Dat is goedkoper dan dat water van steeds dieper op te pompen.'


Ook in Syrië zag hij welk effect subsidies hebben op waterverspilling. Daar werd diesel zwaar gesubsidieerd, dus pompten de boeren zo veel ze maar konden. Midden in de hete zomers stonden de aardappelen en de natte rijstvelden er pico bello bij. Maar sinds de subsidie op diesel drastisch is verlaagd, laten veel boeren hun akkers in de zomer braak liggen: ze krijgen de kosten er niet meer uit. Of ze planten noten- dan wel fruitbomen, die met veel minder water toekunnen.


Meer over