reconstructie

Labstrijd loopt hoog op: ministerie komt ‘The Beast’ weghalen

Een tray met PCR-tests klaar voor de Strip-testrobot, ook wel bekend als 'the Beast'.  Beeld Robin van Lonkhuijsen / ANP
Een tray met PCR-tests klaar voor de Strip-testrobot, ook wel bekend als 'the Beast'.Beeld Robin van Lonkhuijsen / ANP

Een supersnelle robot voor coronatests is het middelpunt van een hoogoplopende belangenstrijd in de laboratoriumwereld. Ondertussen klinken er beschuldigingen dat grote commerciële labs het personeel van de kleinere labs wegkopen. ‘Ze boden me 2,5 ton per jaar, het dubbele van wat ik nu verdien.’

Charlotte Huisman

‘The Beast’, zo noemen zijn ontwikkelaars hem liefkozend. Geen ander apparaat kan zo veel PCR-coronatests zo snel analyseren als deze testrobot, zo’n 14 duizend per dag. De recente Nederlandse uitvinding staat sinds januari 2021 als een bezetene te draaien in het medisch-microbiologisch laboratorium van stichting PAMM in Veldhoven. Voormalig minister Hugo de Jonge kwam het technische wonder er toen persoonlijk bekijken. Ook koning Willem-Alexander zag The Beast er aan het werk, zij het virtueel, tijdens een digitaal werkbezoek.

Een jaar later is deze testrobot, de Strip-robot voor kenners, onderdeel geworden van een hoog opgelopen strijd om de macht in de laboratoriumwereld ná corona. Een strijd tussen kleine Nederlandse labs en grote, internationale laboratoriumpartijen, die door de coronacrisis voet aan de grond hebben gekregen in Nederland en op uitbreiding zinnen. Het internationale laboratoriumconsortium Eurofins kreeg afgelopen juli het Leidse laboratorium Alrijne in handen en is nu bezig het PAMM-lab over te nemen. Als die overname definitief is, haalt het ministerie er zijn twee testrobots weg. Wat speelt hier?

Superrobot verschijnt ten tonele

Half maart 2020, de handen van een groep onderzoekers van het Hubrecht Instituut jeuken. Het is de eerste lockdown en het testen op corona in Nederland komt moeizaam op gang. ‘In laboratoria wemelde het van de mensen die met die coronatestbuisjes bezig waren’, vertelt biomedisch onderzoeker Wouter de Laat van het wetenschappelijke instituut. ‘Wij dachten: dat kan veel efficiënter.’

Met het biotechnologiebedrijf Genmab, overbuur op het Utrecht Science Park, ontwikkelen ze belangeloos een apparaat dat het hele proces van het analyseren van de testbuisjes automatiseert en dat bovendien minder testvloeistof gebruikt. Een testafnemer, bij bijvoorbeeld een GGD, zet de buisjes waarin de wattenstaafjes zijn uitgeschud in een rekje met plaats voor 96 buisjes. Dat rekje kan meteen de testrobot in, die de klus verder klaart.

Het ministerie van Volksgezondheid en de laboratoria reageren aanvankelijk lauw. Pas in september 2020, als Nederland in een testcrisis verkeert en de Tweede Kamer om actie vraagt, komt er een duidelijk antwoord van het ministerie. Het wil zes testrobots aanschaffen, 1 miljoen euro per stuk.

Het PAMM-laboratorium heeft dan al als eerste diagnostische centrum laten weten dat het brood ziet in de uitvinding. Om plaats te maken voor The Beast bouwt het lab de directiekamer om. In december 2020 brengt een grote vrachtwagen het eerste exemplaar – de Strip-1-testrobot – naar het lab in Veldhoven.

Het blijkt een groot succes. Vanaf eind januari 2021 gaan zowat alle testbuisjes van de GGD Brabant Zuid-Oost The Beast in. De kosten, 10 euro per testuitkomst, zijn significant lager dan elders. ‘Dit apparaat heb je er binnen een week uit’, zegt De Laat trots. Maar het is juist door deze innovatie, denkt hij, dat het PAMM-lab zich in de kijker speelt – en dat Eurofins er zijn oog op laat vallen.

Opmars van de grote commerciële labs

PAMM – Pathologie en Medische Microbiologie – is sinds 2000 een zelfstandig laboratorium, in eigendom van stichting PAMM, met zo’n 250 medewerkers. Het lab onderzoekt onder meer poep- en urinemonsters, weefsels en cellen voor vijf ziekenhuizen, de zorg- en verpleeghuisinstellingen en de huisartsen in Zuidoost Brabant. Maar financieel gaat het al jaren niet goed genoeg om de nieuwste state-of-the-art-laboratoriumapparatuur aan te kunnen schaffen. Daarvoor is een sterke partner nodig.

Als een samenwerking met een Nederlands lab afketst, komt Eurofins in beeld. Eind december 2021 tekent PAMM-bestuursvoorzitter Peter de Zwart de overnameovereenkomst met Jacob Olie, directeur van Eurofins Nederland. De ambitie: PAMM moet binnen vijf jaar een van de grootste aanbieders van integrale medische diagnostiek worden. Het wachten is nu op de goedkeuring van de Autoriteit Consument en Markt (die controleert of er voldoende concurrentie overblijft) en de zorgwaakhond NZa (die oordeelt of de zorgverlening niet in gevaar komt).

Het in Luxemburg gevestigde Eurofins krijgt in 2018 een Nederlandse vestiging via een overname. Corona biedt deze internationale laboratoriumpartij een gouden kans. In veertig landen doet Eurofins inmiddels coronatests, ook in Nederland. Als in het najaar van 2020 de kleine Nederlandse laboratoria de testaantallen niet aankunnen, sluit de toenmalige coronaminister Hugo de Jonge contracten af met een aantal buitenlandse megalaboratoria om bij te springen: Eurofins en Unilabs. ‘Grote partijen zijn nu eenmaal slagvaardiger in een pandemie’, zegt Eurofins-directeur Olie. ‘De bestaande Nederlandse labs hadden niet de mogelijkheden om zo grootschalig op te schalen.’

Vervolgens bouwen Eurofins en Unilabs eind 2020 de eerste twee zogeheten hoogvolumelaboratoria in Nederland, in respectievelijk Rijswijk en Utrecht. Wantrouwig kijken de veel kleinere, niet-commerciële Nederlandse (ziekenhuis)laboratoria toe hoe de twee al snel meer terrein willen verwerven. Alsof de labwereld een riskspeelbord is. Zij waarschuwen: zo gaat meer Nederlands zorggeld verdwijnen in de zakken van aandeelhouders.

Directeur Olie wil die angst wegnemen. ‘Eurofins wil inderdaad een grotere rol spelen in de medische diagnostiek in Nederland’, zegt hij. ‘De gemaakte winsten gaan niet naar aandeelhouders, maar naar laboratoria en onderzoek. Wij willen werken aan innovatie en een betere kwaliteit van de zorg.’

Met de overname van Nederlandse laboratoria helpt Eurofins juist de labs die het hoofd nauwelijks boven water kunnen houden, door de prijsdruk van de zorgverzekeraars, zegt Olie. ‘Onze inkoopprijzen liggen lager omdat wij grootschalig inkopen. Die synergie werkt voor de kleine labs. Wij hebben experts die weten hoe een lab efficiënter kan werken.’

Verzet tegen overnamepartner ‘met dollartekens in de ogen’

Medisch microbiologen van PAMM zijn er niet gerust op. Zes van de acht hebben ontslag genomen. Ze vrezen dat hun autonomie verdwijnt. Anoniem vertelt een van hen hoezeer het hun aan het hart gaat dat hun ‘prachtige lab zonder winstoogmerk in handen komt van een partij met dollartekens in de ogen’. Een woordvoerder van het PAMM-lab zegt dat de meeste personeelsleden juist wel enthousiast zijn over de overname. ‘Wij zijn blij dat we na een aantal zware jaren een mooie overnamepartner hebben gevonden.’

Ondertussen klagen andere laboratoria dat Eurofins personeel van ze wegkoopt met ‘exorbitante’ salarissen. Arts-microbioloog Bert Mulder vertelt hoe een headhunter hem eind vorig jaar benaderde met een riant salarisaanbod: 2,5 ton per jaar, het dubbele van wat hij nu verdient in het Canisius Wilhelmina Ziekenhuis. ‘Dat was Eurofins. Het schoot me in het verkeerde keelgat. Geen weldenkende microbioloog wil nog in het PAMM-lab werken.’ Eurofins ontkent Mulder een dergelijk aanbod te hebben gedaan.

Mulders zorgen zijn breder. Met anderen ziet hij hoe het laboratoriumwereldje van ons-kent-ons snel verandert ‘met de komst van het grote geld’. Zij vrezen dat Eurofins en Unilabs de Nederlandse markt in handen krijgen, mede dankzij de tientallen miljoenen euro’s die ze verdienen met de PCR-tests. ‘Zij willen met een paar grote labs de bulk van de Nederlandse diagnostiek gaan doen: bloedonderzoek, bevolkingsonderzoeken, soa’s. Aan grote hoeveelheden kun je verdienen’, zegt hoogleraar medische microbiologie Bert Niesters van de Rijksuniversiteit Groningen.

De vrees is dat daarmee de dienstverlening achteruit gaat en er minder aandacht is voor innovatie, onderlinge samenwerking en het delen van kennis. De medisch microbiologen voelen zich bedreigd in hun onafhankelijke rol bij de bestrijding van infectieziekten. Mulder: ‘Deze partijen hebben een andere manier van werken, productie staat voorop. Als een ziekenhuislab winst maakt, gaat het geld naar het ziekenhuis. Hier gaat het naar buitenlandse aandeelhouders.’

Mulder wuift het verhaal weg dat ook Nederlandse medisch microbiologen stinkend rijk zijn geworden door de coronatests. ‘Dat geldt niet voor mij en de meeste van mijn vakgenoten die in loondienst zijn van het ziekenhuis of het laboratorium, hooguit voor een handjevol vrijgevestigde microbiologen.’

Eurofins-directeur Olie zegt de kritiek van de medisch microbiologen niet te begrijpen. ‘Zij zijn de best betaalde specialisten. Wij komen niet om ze in een hoek te drijven. Zij houden hun medische autonomie.’

Minister wil zijn testrobot terug

Manager zorginkoop Johan van Zeelst van zorgverzekeraar VGZ vindt dat de Nederlandse labs de ontstane situatie deels aan zichzelf te wijten hebben. Al in 2013 riepen verzekeraars de laboratoria op tot schaalvergroting door meer samenwerking. ‘Toen waarschuwden we al dat de buitenlandse labs aan de deur klopten. Kleine labs kostten onnodig veel geld, de prijzen in Nederland lagen zo’n 30 tot 40 procent hoger dan in andere landen. Het moest efficiënter’, zegt Van Zeelst. ‘Nu het die Nederlandse laboratoria zelf niet is gelukt de gewenste schaalvergroting te bereiken, doen buitenlandse partijen dat.’ Dat hoeft niet per se slecht te zijn, denkt Van Zeelst, want zo gaan de kosten omlaag. Wel maakt hij zich zorgen over de onderlinge samenwerking en toekomstige monopolieposities van deze buitenlandse laboratoria.

Volgens insiders in de laboratoriumwereld wordt de labdiagnostiek duurder, bijvoorbeeld omdat de commerciële labs er baat bij hebben zo veel mogelijk tests te doen, ook als die niet nodig zijn – de zogenoemde overdiagnostiek. Eurofins beklemtoont dat het niet zijn bedoeling is om de prijzen op te drijven, maar de critici zeggen dat verzekeraars en de Nederlandse overheid boter op hun hoofd hebben. De overheid zou wat hen betreft een verbod moeten omstellen op een winstuitkering voor aandeelhouders van Nederlands zorggeld.

Dat er nu publiek zorggeld, bedoeld voor coronatests en andere zorg, naar aandeelhouders vloeit, daar kan minister Ernst Kuipers (Volksgezondheid) weinig aan doen, antwoordt hij op vragen van de SP hierover. ‘Het is labs toegestaan om winst te maken. Winstuitkering is alleen verboden voor zorgaanbieders die langdurige zorg bieden in instellingen of medisch-specialistische zorg, binnen de zorgverzekeringswet.’

Wel gaat de overheid de twee coronatestrobots weghalen, als met de overname PAMM een commercieel lab wordt, kondigt de minister aan. Hij wil, om oneerlijke concurrentie te voorkomen, de robots alleen in bruikleen geven aan niet-commerciële labs. Het eerste prototype in het PAMM-lab is als enige van de zes aangekochte testrobots volledig in bedrijf. De tweede, die deze herfst in het laboratorium is geplaatst, is een aangepaste versie en moet nog worden gevalideerd. De overige vier staan elders en zijn nog niet in bedrijf.

‘Toen wij hoorden van die overnameplannen, trokken we meteen bij het ministerie van Volksgezondheid aan de bel, dat onze testrobots niet in handen mochten vallen van Eurofins’, zegt onderzoeker De Laat. ‘Deze robots hebben wij ontwikkeld om het testen in Nederland zo goedkoop en efficiënt mogelijk te maken, ook bij volgende pandemieën, niet om een commerciële jongen er geld aan te laten verdienen.’ Eurofins-directeur Olie haalt er zijn schouders over op dat de testrobots worden weggehaald als de overname definitief is. ‘Dan kopen we andere’, zegt hij. ‘Het was ons niet om die robots te doen. Ze zijn vervangbaar.’

Grootverdieners aan coronatests

Het aan de Parijse beurs genoteerde Eurofins is de laatste jaren snel gegroeid. De naar eigen zeggen wereldwijde marktleider op testgebied bezit zo’n 900 laboratoria met 55 duizend werknemers in 50 landen. In 2020 bedroeg de omzet zo’n 5,4 miljard euro. Door in te springen op de wereldwijde vraag naar coronatests is Eurofins aanzienlijk gegroeid. Ook in Nederland heeft Eurofins veel verdiend aan coronatests, hoeveel wil het bedrijf niet zeggen.

Megalabs zoals Eurofins met Unilabs zijn bovendien betaald voor veel tests die ze niet hebben uitgevoerd. Dit vanwege zogeheten garantiecontracten, die Nederland in september 2020 afsloot met een aantal megalaboratoria, voor een gegarandeerde afname van testcapaciteit. Ruim 700 miljoen euro besteedde de Nederlandse overheid tot begin dit jaar aan deze gegarandeerde inkoop van coronatests. In januari van dit jaar zijn die garantiecontracten afgelopen.

Unilabs werd eind vorig jaar overgenomen door containerbedrijf Maersk. De miljoenen die het bedrijf met de Nederlandse coronatests verdient, gaan naar de aandeelhouders. Unilabs bezit nu in Nederland naast het nieuw gebouwde megalab in Utrecht en het naastgelegen huisartsenlab Saltro ook de labs SHO (Nijmegen) en Medlon (Enschede). Kostenbesparing is leidend, zeggen werknemers van Unilabs in Nederland op anonieme basis. Het verdiende geld zien zij in elk geval niet terugvloeien naar investeringen in innovaties in de zorg, zoals hun vooraf was voorgespiegeld.

Meer over