LAATSTE WOORDEN

Socrates stierf in Athene, in het jaar 399 voor het begin van onze jaartelling, na het drinken van de gifbeker waartoe hij was veroordeeld door een overheid die het sceptische gestook van de ongeveer 70-jarige filosoof beu was....

MARTIN SCHOUTEN

Jezus Christus stierf, zoals bekend, te Jeruzalem aan het kruis in vermoedelijk het dertigste jaar van onze jaartelling. De religieuze oproerkraaier, toen denkelijk 34 jaar oud, geeft in het evangelie van Marcus de geest na het zeggen van: 'Eloï, Eloï, Eloï, lamma sabachtani?', hetwelk is, overgezet zijnde: Mijn God, mijn God, waarom hebt Gij mij verlaten?' De evangelist Mattheüs heeft ook wat dat betreft Marcus weer eens geplagieerd. Lucas geeft als Jezus' laatste woorden: 'Vader, in uwe handen beveel ik mijnen geest.' De plechtige Johannes laat hem sterven met: 'Het is volbracht.'

Caligula stierf, 29 jaar oud, op 25 januari 41 in Rome, waar hij het er vier jaar lang eens flink van genomen had als keizer. Een groep samenzweerders maakte een eind aan zijn bewind. Terwijl ze op hem in steken en slaan roept hij: 'Ik leef nog'

Pierre Abélard, vooral bekend geworden om zijn liefde voor Heloïse, stierf op 21 april in 1142, 63 jaar oud, in een priorij in Chálon-sur-Saone. De grote filosoof en theoloog nam afscheid met de woorden: 'Ik weet het niet. Ik weet het niet'

Hugo de Groot stierf op 28 augustus 1645 in Rostock, waar hij aan land was gebracht na een schipbreuk, dodelijk uitgeput. Nadat een geestelijke aan het bed van de 62-jarige geleerde een gebed had gezegd zei De Groot: 'Ik hoor uw stem goed, maar ik begrijp nauwelijks wat u zegt.'

René Descartes stierf op 10 februari 1650 in Stockholm. De Zweedse koningin had de Franse filosoof, die graag uitsliep, naar haar hof gehaald zonder hem te vertellen dat hij dan elke dag heel vroeg op moest staan. Dat regime, gevoegd bij het barre klimaat, brak zijn gezondheid. Hij is 54 als hij ziek met zijn Duitse bediende Henry Schluter bij de haard zit, koekjes eet, onwel wordt, weer bijkomt en zegt: 'Ah! mijn waarde Schluter, dit is het; ik moet nu gaan'.

Voltaire stierf op 30 mei 1778 in Parijs. De spotzieke, maar op zijn oude dag verward geworden 83-jarige Franse schrijver had nog een laatste moment van helderheid toen een pastoor aan zijn sterfbed verscheen en zei: 'Meneer Voltaire, u bent aan het eind van uw leven. Erkent u de goddelijkheid van Jezus Christus?' Voltaire wuift hem weg met een: 'In Godsnaam, laat me toch rustig sterven'

Marie Antoinette, koningin van Frankrijk, was 37 toen ze op 16 oktober 1793 in Parijs het schavot besteeg, de beul op zijn voet trapte en zei: 'Pardon, monsieur, dat deed ik niet met opzet.'

Franz Joseph Haydn stierf op 31 mei 1809, 77 jaar oud, in Wenen met een: 'Kop op, kinderen, ik maak het goed.'

Ludwig von Beethoven stierf op 26 maart 1827 in Wenen, 57 jaar oud, nadat een bestelling Rijnwijn lang op zich had laten wachten. Als de wijn eindelijk komt, zegt hij: 'Jammer, jammer - te laat'

Johann Wolfgang von Goethe stierf in Weimer op 22 maart 1832 op de gezegende leeftijd van 83 jaar. De bejaarde dichter vraagt op zijn sterfbed of het raam open kan worden gezet, want hij wil: 'Meer licht'

Henry John Temple Palmerston, Engels staatsman, stierf op 18 oktober 1865 in Brocket Hall, bijna 81 jaar oud, nadat hij tegen zijn dokter had gezegd: 'Sterven, mijn waarde dokter? Dat is het laatste wat ik doe.'

Ned Kelly stierf op 11 oktober 1880 in Melbourne aan de galg, 25 jaar oud. Brandschattend, plunderend en moordend was hij Australië doorgetrokken, maar van arme mensen stal hij niet en vrouwen viel hij nooit lastig - het was een volksheld aan wie de doodstraf werd voltrokken en hij bleef een held tot de laatste seconden. Als de strop om zijn nek wordt gelegd zegt hij: 'Nou ja, ik denk maar zo: het moest er een keer van komen.' En als zijn hoofd wordt bedekt met een witte kap zegt hij: 'Zo is het leven'

Richard Wagner stierf op 13 februari 1883 in Venetië, waar de zeventigjarige componist een hartaanval kreeg. Toen zijn vrouw hem op een stoel hielp, viel zijn horloge uit zijn zak en zijn laatste woorden zijn: 'Mijn horloge'

Johann Strauss, de walsenkoning, was 73 toen hij stierf op 3 juni 1899 in Wenen, nadat hem was gezegd maar te gaan slapen. Hij antwoordt: 'Dat zal ik zeker doen, wat er ook gebeurt.'

Anton Tsjechov stierf, ruim 44 jaar oud, in een hotel in het Duitse kuuroord Badenweiler in de vroege ochtend van 2 juli 1904. In het begin van dat jaar was zijn laatste stuk in Moskou in première gegaan, De Kersentuin, met in een van de hoofdrollen zijn vrouw Olga Knipper. Zij was bij hem in Badenweiler, waar hij verlichting zocht voor de long-tbc die in 1897 bij hem was vastgesteld. Kort na middernacht begon hij te ijlen, Olga liet een dokter komen en probeerde intussen het leed van haar man te verzachten door een zak ijs op zijn borst te leggen. 'Leg geen ijs op een leeg hart', zei Tsjechov. Toen de dokter kwam, zei Tsjechov, die zelf ook arts was, tegen zijn Duitse collega: 'Ich sterbe.' Die gaf hem een kamferinjectie en toen dat niet hielp, wilde hij zuurstof laten komen, maar Tsjechov zei: 'Waarom? Voor het hier is, ben ik al een lijk.' Dan pakt de dokter de telefoon om een fles te bestellen van de beste champagne die het hotel in huis heeft.

Even later hebben ze alle drie een wijnglas in de hand. Ze klinken niet, want waarop zouden ze moeten toasten? Op de dood? Tsjechov zegt: 'Het is lang geleden dat ik champagne heb gedronken.'

Henrik Ibsen stierf in de vroege ochtend van 23 mei 1906 in Oslo. De 78-jarige schrijver was sinds zes jaar getroffen door een reeks beroertes, waardoor hij hulpeloos was geworden, niet in meer staat om te schrijven en nog maar bij vlagen helder. Op de middag van 22 mei zegt zijn verpleegster dat het beter met hem gaat. Ibsen, die in zijn werk zoveel leugens aan de kaak stelde, zegt: 'Integendeel'

Franz Kafka stierf in een sanatorium bij Wenen op dinsdag 3 juni 1924 rond het middaguur, precies een maand voor zijn 41ste verjaardag. Hij leed aan long-tuberculose en in maart 1924 had de tbc ook zijn strottenhoofd aangetast, waardoor hij alleen nog maar kon fluisteren. Hij had net het verhaal Josephine, de zangeres of Het volk der muizen af en zei: 'Ik geloof dat ik op het juiste moment ben begonnen aan een onderzoek naar het dierlijke piepen.'

Eten en drinken kon hij ook nauwelijks meer. Om zijn keel te sparen, praatte hij zo min mogelijk en schreef hij de mensen rond zijn bed briefjes als: 'Het idee dat ik me ooit gewoon kon wagen aan een grote slok water.' Op 2 juni corrigeert hij de proeven van Josephine en de andere verhalen uit zijn bundel Een hongerkunstenaar. Op 3 juni wordt de pijn zo ondraaglijk dat hij de dokter een overdosis morfine vraagt, met de woorden: 'Doodt me, anders bent u een moordenaar' Als de dokter zich omdraait, om de spuit weg te leggen, zegt Kafka tegen hem: 'Ga niet weg.' De dokter zegt: 'Ik ga niet weg.' Kafka zegt: 'Maar ik ga weg.'

Italo Svevo stierf op 13 september 1928 in Triëst aan de gevolgen van een auto-ongeluk. Svevo, die toen 67 was, had naam gemaakt met zijn roman De bekentenissen van Zeno, over een man die het ophouden met roken eindeloos uitstelt en steeds weer een excuus vindt voor het roken van 'een laatste sigaret'. Op zijn sterfbed vraagt Svevo om een sigaret met de woorden: 'Dat zou dan echt de laatste zijn.'

Lytton Strachey, essayist en biograaf, was 51 jaar toen hij op 21 januari 1932 stierf in Londen. De vernieuwer van de literaire biografie hielp zijn toekomstige biograaf vast aan een mooie slotzin: 'Als dit sterven is, heb ik er geen hoge dunk van.'

Douglas Fairbanks, ster uit de tijd van de stomme film, was 56 toen hij op 12 december 1939 stierf in Santa Monica, Californië. Een dag eerder was zijn hart in het ongerede geraakt. Als hij na middernacht uit een verdoving ontwaakt, vraagt hij zijn verpleger het raam open te doen. De verpleger doet dat en als hij vraagt hoe de patiënt zich voelt, zegt Fairbanks: 'Ik heb me nog nooit zo goed gevoeld.'

Heinrich Himmler, chef van Hitlers geheime politie, stierf op 23 mei 1945 in Lüneburg, kort nadat hij was gearresteerd door Britse militairen. Hij beet een tussen zijn tanden verborgen gifcapsule door op het moment dat die door een Britse arts werd ontdekt. Het onderzoek was begonnen met de aan Himmler door een sergeant-majoor gegeven opdracht om zich uit te kleden. Tegen de tolk zei hij toen: 'Hij weet niet wie ik ben.'

Manolete, beroemd Spaans stierenvechter, werd in 1947, op zijn 30ste door een stier te grazen genomen. Hij kwam overeind in zijn sterfbed en voor hij dood weer achterover viel zei hij: 'Ik voel niets in mijn rechterbeen! Ik voel niets in mijn linkerbeen! Dokter, zijn mijn ogen open? Ik kan niets zien'

James W. Rodgers, een moordenaar, werd in 1960 in Utah door een vuurpeloton geëxecuteerd. Op de vraag naar zijn laatste wens antwoordde hij: 'Een kogelvrij vest.'

Stan Laurel stierf 23 februari 1965 in Santa Monica na een hartaanval. De 75-jarige komiek zegt tegen een verpleegster: 'Ik zou nog liever gaan skiën dan dit doen.' De verpleegster: 'Skiet u, meneer Laurel?' Stan: 'Nee, maar ik zou liever dat doen dan dit.'

Jac. Heijer, toneelredacteur van NRC/Handelsblad, was 54 toen hij op 28 januari 1991 in Haarlem stierf aan de gevolgen van aids. Tegen een verpleegster zei hij zijn laatste woorden: 'Ik wens je een prettig carnaval.'

Meer over