Laat ze gras eten

Vergeet de koe: ook de mens zal binnenkort gras eten. Eerst in soepen, sauzen en toetjes - later ook als grasburger. Hoe de groene zoden de concurrentie aangaan met soja en vlees en we straks een heel speciaal broodje gezond krijgen voorgeschoteld.

Er zijn van die jaren, zoals 2012, dat er enorme hoeveelheden gras van de weilanden komen. 'Sommige boeren hebben de afgelopen weken voor de vierde keer gemaaid. Ze halen met gemak nog een vijfde oogst binnen, eind september of zelfs in oktober. Leuk, maar erg veel hebben ze er niet aan. De meesten hebben al meer dan genoeg voor hun koeien in de winter.'

Gjalt de Haan is agrarisch ondernemer in Friesland. Hij heeft 35 mensen in dienst die gras maaien, slootkanten beheren en biomassa vergisten. Maar vooral maaien ze gras. In de eerste jaren van deze eeuw constateerde De Haan dat de groeiseizoenen langer werden. In een nat voorjaar en een niet te droge zomer zag hij steeds grotere hoeveelheden gras van de weilanden komen. In zulke groeizame jaren is er een enorm overschot aan gras - een slordige anderhalf miljoen ton.

Wat zou het mooi zijn, mijmerde De Haan rond 2005, als we met al dat gras hoogwaardiger producten konden maken. 'In elk geval vezels voor karton en beter voer voor varkens.' En, waarom eigenlijk niet, voedsel voor mensen. Een groene fantasie?

Nou nee. Nu, zeven jaar later, staan onderzoekers van NIZO Food Research in Ede op het punt de speurtocht te beginnen om interessante eiwitten zoals het fotosynthese-eiwit rubisco te isoleren voor hoogwaardige toepassing, de menselijke voeding. 'We hebben de technologie in huis om graseiwitten te isoleren en toe te passen in levensmiddelen zoals soepen, sauzen en toetjes', zegt onderzoeker Bart Smit. 'Als we het graseiwit kunnen laten samenklonteren en er een vleesachtige textuur aan kunnen geven, dan is zelfs een heuse grasburger niet ondenkbaar', vult onderzoeker René Floris aan.

Het begon allemaal met een proef die Gjalt de Haan in 2006 samen met onder meer onderzoekers van Wageningen Universiteit en innovatieplatform voor de melkveehouderij Courage uitvoerde bij het dorp Grouw in Friesland. Grassa, noemden de initiatiefnemers het project. 'We verhakselden het vers gemaaide gras en maakten de grascellen kapot', herinnert hoogleraar agrotechnologie en voedingswetenschap Johan Sanders van Wageningen Universiteit zich. De gemalen en geperste grasvezels bleken direct technisch toepasbaar in een papier- en kartonfabriek.

Maar daarmee had Sanders nog geen eetbaar gras. Dat mensen geen gras eten, heeft vooral te maken met de structuur van de vezels: onze spijsvertering is niet in staat die goed af te breken. Daardoor komen de in het gras aanwezige aminozuren niet goed beschikbaar voor bijvoorbeeld de opbouw van spieren. Frustrerend, want de aminozuren in gras zijn perfect voor de mens. 'Een aantal van die aminozuren kunnen wij zelf niet aanmaken. Gras heeft ze allemaal beschikbaar.' En eiwitten is waarom het draait: het menselijk dieet van 2.500 kcal per dag bestaat voor 25 procent uit eiwit.

Lekker is graseiwit niet, maar dat is juist gunstig, zegt Sanders. 'Geen enkel eiwit smaakt lekker, eerder stinken ze, zoals soja of tarwe. Dan moeten levensmiddelentechnologen die smaak weer wegwerken. Daarvoor is de neutrale smaak van gras juist positief.'

Sanders en zijn medewerkers gingen aan de slag met het resterende eiwitsap. Gaandeweg wisten ze de teruggewonnen hoeveelheid eiwit te verhogen. 'We zijn nu zover', zegt Sanders, 'dat we op een concurrerende manier eiwitten kunnen isoleren en er in elk geval al een bijzonder hoogwaardig diervoer van kunnen maken.'

Het belang zit hem in dat woordje 'hoogwaardig'. Koeien eten immers nu ook al gras, maar ze gaan met hun ingewikkelde magenstelsel bij de omzetting in melk en vlees niet erg efficiënt om met energie. De koe boert en windt door alle verteringsprocessen per liter geproduceerde melk bijvoorbeeld een pond CO2-equivalent uit in de vorm van methaan. Door de koe direct het eiwit rubisco te voeren, kan de prestatie van de goeiige lobbes met een kwart verbeteren, aldus Wageningen Universiteit.

Belangrijker nog is dat rubisco ook het varken als graseter in beeld brengt. Het dier staat wel te boek als een alleseter, net als de mens, maar ook het varken kan de vezels en houtige delen van gras niet goed verteren. Als het dier geraffineerd graseiwit zou krijgen, komen de aminozuren wel direct ter beschikking.

'Dat is een voordeel, want de aminozuursamenstelling van rubisco is voor varkens zonder meer beter dan maiseiwit en kan zich goed meten met soja-eiwit, dat nu veelal wordt gebruikt als basis voor varkensvoer', doceert Sanders. Dat scheelt flink op de import van sojaschroot uit Brazilië - een teelt die nog veel wordt geassocieerd met de sloop van tropisch regenwoud. Het betekent nogal wat als dat anders kan, becijfert Sanders: 'Ons land heeft genoeg gras om al het sojaschrooteiwit te vervangen door graseiwit. Dat is genoeg voor alle twaalf miljoen varkens in Nederland, en dan blijft er nog genoeg over voor de vier miljoen koeien.'

En passant wordt ook het mestoverschot teruggedrongen. 'Door varkens en koeien hoogwaardiger gras voor te schotelen, verspillen ze minder en produceren ze minder mest', zegt Sanders. 'Straks hoeven we 30 procent minder mest op het land te brengen.' Een groot voordeel, al is het alleen al omdat in januari 2014 de Europese richtlijn voor fosfaat wordt aangescherpt.

En dan is er de mens. 'Het rubisco-eiwit is voedzamer dan soja en laat zich bovendien beter verwerken als gelvormer in toetjes, als schuimvormer in een mousse en als stabilisator van emulsies in soepen', zegt Floris. Het soja-eiwit dat daarvoor nu nog wordt gebruikt, moet vaak worden geholpen met extra toevoegingen. 'Maar het graseiwit rubisco klaart de klus zonder hulp.'

Wordt de mens een koe? Worden de groene weiden straks gemaaid voor grasburgers? Sportvelden en grasstroken in het park voor kleefyoghurtjes en het maaisel van uw tuin, hup, in de mousse au chocolat? Niet van de ene dag op de andere, denkt hoogleraar marketing en consumentengedrag Hans van Trijp in Wageningen. 'Maar rubisco zal zeker terrein winnen.'

De voormalige gedragsonderzoeker bij Unilever ziet het Grassa-project als een innovatie van formaat. 'Graseiwit is een welkome aanvulling in het segment van de plantaardige vleesvervangers, dat als een duidelijke groeimarkt geldt', duidt Van Trijp.

In eerste instantie ziet hij het graseiwit in min of meer onzichtbare toepassingen verschijnen, zoals emulgatoren in sauzen, soepen en toetjes. Maar ook de meer zichtbare route als vleesvervanger acht hij zeer wel denkbaar. 'Met een lekkere bite kan de grasburger heel goed in het schap naast de Tivall-schijven, Quorn-schnitzels en tofuballetjes'.

De grenzen aan de efficiency in de vleesproductie zijn namelijk zo zoetjesaan wel bereikt. 'Denk alleen maar aan het dierenwelzijn. Bovendien gaat het verduurzamen van de voedsel- en landbouwketen met steeds kleinere stapjes, en kosten die stapjes steeds meer geld.' Of het bedrijfsleven er ook zo over denkt, is een van de onderzoeksvragen voor de aio die binnenkort aan de slag hoopt te gaan.

Veel staat of valt uiteraard met wat de voedselindustrie voor het graseiwit wenst te betalen en wat de veevoerproducenten over hebben over hoogwaardiger ingrediënten. Johan Sanders benadrukt dat gras jaar in jaar uit minstens drie keer per jaar opbrengst geeft, terwijl soja slechts één oogst oplevert, en elk jaar moet worden ingezaaid.

Bovendien biedt de grasraffinage mogelijkheden voor boeren om in coöperaties lokaal gemaaid gras te verwerken. 'De eerste raffinagestappen kunnen plaatsvinden in een mobiele installatie, waarvan er momenteel een in Oentsjerk proefdraait. Wassen en de eerste scheidingsstap in vezels en eiwitsap kan dus direct op het land plaatsvinden. De mineralen die met het celvocht vrijkomen, kunnen dan meteen worden teruggevoerd naar de bodem. Een grote kapitaalintensieve fabriek hoef je daarvoor niet op te tuigen, de logistiek is eenvoudig en goedkoop. Het verder uit elkaar pluizen en opwerken van het eiwitsap kan verderop, in een meer sophisticated fabriek.'

Sanders spreekt daarom van niets minder dan een goedkope vorm van een cyclische economie die ook in ontwikkelingslanden in Afrika en snel groeiende economieën als China en India soelaas kan bieden. 'Deze landen leggen met hun bevolkingsgroei en een steeds meer dierlijk voedselpatroon een groot beslag op de beschikbaarheid van eiwitten. Gras kan daarin een heel eind tegemoetkomen.'

Gras als oplossing voor de wereldhonger? Zeg nooit nooit. 'Gras groeit in tal van variëteiten overal ter wereld. Waar geen gras groeit, wonen ook geen mensen', zegt Sanders.

OVERSCHOT

Nederland heeft 1 miljoen hectare grasland. Daarvan komt jaarlijks gemiddeld 24 miljoen ton gras, oftewel 8 miljoen ton droge stof. In groeizame jaren, zoals 2012, blijft er 1,5 miljoen ton gras over. Genoeg voor de 12 miljoen varkens en 4 miljoen koeien in ons land. Plus voedselaanvulling voor de 16,7 miljoen inwoners.

SCRABBELEN OP EEN GRASBORD

De papierrecycling heeft een probleempje: al die oude kranten, folders en kartonnen dozen die keer op keer terugkeren tot papierpulp, krijgen door het hergebruik steeds kortere vezels. Er moeten voortdurend verse, lange houtvezels worden toegevoegd.

Grasvezels zijn lekker lang en kunnen als alternatief dienen, blijkt bij ESKA in Hoogezand-Sappemeer. De wereldmarktleider op het gebied van boekenkaften en bordspellen onderzoekt daarom de mogelijkheid om grasvezels uit het Grassa-proefproject te benutten. Eigenlijk is de enige beperking de toevoer, vertelt procestechnoloog Bert Uil. 'We wachten op voldoende aanvoer van grasvezels tegen een prijs die concurreert met die van oud papier'.

Terwijl ESKA wacht op weilandgras, werkt verpakker SolidPack met gemaaid gras uit natuurgebieden. Die belanden in zogeheten om-verpakkingen, zeg maar dozen om dozen. 'We mengen tot 40 procent grasvezels bij', zegt directeur Dirk Schut. 'De grasdoos is prima bestand tegen vocht.'

SolidPack opent in december een fabriek waar jaarlijks vijftienduizend ton gras wordt verwerkt. 'We experimenteren al een tijdje; onze mensen liepen helemaal groen door de fabriek. Nu hebben we het mengproces onder de knie.'

undefined

Meer over