Kutzwagers en ander ongemak

Het Familiewoordenboek dat uitgeverij Meulenhoff speciaal voor deze boekenweek heeft laten schrijven (224 pagina's; fl. 29,90), zegt veel over de veranderingen die zich in het vaderlandse familiegevoel en in de manier waarop we daarover spreken, hebben voltrokken: vaders en moeders doen er nog toe, want die krijgen elk hun eigen...

Nichten zijn geen familie meer en horen dus niet meer thuis in het Familiewoordenboek, de overgrootvader legde het eveneens af - maar de overgrootmoeder leeft nog: vrouwen worden onmiskenbaar stukken ouder dan mannen - en oudtantes, achterneven en hun sekse-variabele gelijkwaardigen zijn ook uit de tijd en de taal verdwenen. Maar daar staat tegenover dat de familie in niet-traditionele, zeg maar: niet wettelijke en niet door DNA-overeenkomsten gedetermineerde verwantschap, zich naar alle kanten uitbreidt.

Zo schrijft Maarten Asscher over de 'kutzwager', dat is de man die geslachtsverkeer heeft of heeft gehad met dezelfde vrouw als met wie jij sliep of slaapt. Wat formeel steeds kleiner en intiemer wordt, wordt zo informeel allengs groter, ja, men is geneigd nu ook maar de termen 'achterzwager' en 'achterkutzwager' te introduceren om zo een grote, soppende family of men te laten ontstaan. Asscher verwondert zich erover dat er (nog) geen vrouwelijk equivalent voor het concept is, maar dat is een misverstand dat duidt op een enigszins beperkte omgangswereld.

't Is duidelijk dat het broeinest van het gezin, dat is: het gezinnetje, thans triomfeert. Veel lemma's gaan over kleine kinderen en de soms wat knoeierige wijze waarop ze vandaag de dag worden verwekt: Miriam Boe neemt de 'reageerbuisbaby' onder handen, Barber van de Pol de 'huilbaby', lexicograaf Ewoud Sanders de 'peuter', Kees 't Hart de 'liefdesbaby' - wat wil je, met die achternaam -, terwijl 'dochter' en 'Benjamin' zelfs ieder twee ingangen krijgen. Dit is een tijd van sentimentaliteit.

Willem Kuipers betoont zich een man van de oude stempel: hij schrijft de lemma's 'zoon' en 'aartje naar zijn vaartje' en houdt aldus vast aan de trotse lijn die ons verbindt met toekomst en verleden. Dat staat haaks op de geest die het boek ademt, namelijk die van individualisering en privatisering van het familiegevoel: familie is wie je kiest en over wie je anekdotes kunt vertellen die meer over jou zeggen dan over de erin opgevoerde bloed-, aan- of lotverwanten.

Meer over