Kunstkapitaal

Vandaag begint kunstbeurs TEFAF in Maastricht. Journalist Melanie Gerlis onderzocht hoe solide een investering in kunst is, vergeleken met aandelen of goud. De teneur van haar boek: doe het niet!

Crisis of geen crisis, afgelopen maand werd 20 miljoen euro neergeteld voor een schilderij van een nog levende kunstenaar. Jammer, werd verzucht in kunstkringen, jammer dat het werk Wand van Gerhard Richter geen record brak bij Sotheby's in Londen. Twee keer eerder al had een 'Richter' alle records gebroken. De kunstmarkt zit weer in de lift en een nieuwe topprijs zou deze trend fijn hebben bevestigd. Goed voor de marketing.


Waarom brengt een werk van een nog levende kunstenaar miljoenen op? Er is tenslotte geen sprake van schaarste; hij kan makkelijk nieuw werk produceren. Waarom wordt het werk van de jonge kunstenaar Oscar Murillo (1986) opeens voor honderdduizenden euro's verkocht, terwijl hij drie jaar geleden nog kantoren stond schoon te maken?


Kunstenaarsduo Christa Sommerer en Laurent Mignonneau (Oostenrijk/ Frankrijk) stak de draak met de ondoorgrondelijke prijsmechanismen in de kunst. Tot vorige maand was in de Amsterdamse galerie Nieuw Dakota hun werk The Value of Art te zien dat 'de prijsbepaling van een kunstwerk volledig transparant maakt'. Het duo kocht een anoniem schilderijtje en bevestigde er een interface aan die registreerde hoe lang bezoekers kijken naar het werk. Hoe langer de kijktijd, hoe hoger de waarde. De oplopende prijs werd voor de kunstkijker ter plaatse zichtbaar op een ratelende kassarol onder het anonieme zeegezicht.


'Briljant idee! Je zou haast zeggen: hun prijsbepaling is net zo goed als die van ieder ander', zegt de Britse kunstmarktspecialist Melanie Gerlis (39). 'Ook voor insiders is de kunstmarkt af en toe een raadsel. Sommige experts zeiden twee jaar geleden dat het werk van Murillo zwaar werd overschat, maar als je toen iets had gekocht, was je nu binnen. De kunstmarkt is ondoorzichtig.' Het maakt speculeren met kunst een hachelijke zaak, meent ze.


Gerlis, behalve kunstmarktspecialist ook journalist bij The Art Newspaper, onderzocht hoe 'veilig' kunst is als belegging vergeleken met bijvoorbeeld aandelen, goud en wijn. Ze schreef daarover het boek Art as an Investment?


Hoe staat de kunstmarkt er financieel gezien voor?

'De prijzen gaan weer omhoog, maar het aantal kunstwerken dat op de markt komt, stijgt minder snel. Dit bevestigt de trend die al een tijdje gaande is: topstukken van oude meesters en gevestigde namen in de moderne kunst, zoals Richter en Damien Hirst, brengen nog altijd miljoenen op. Dat is nauwelijks veranderd door de recessie, maar op de grote markt daaronder gebeurt minder dan voor de crisis.'


Men is nog altijd voorzichtig?

'De crisis heeft veel kunstkopers bij zinnen gebracht, zeg maar het type mensen dat voor 2008 profiteerde van hoge bonussen. Voor hen was kunst vaak belangrijk als statussymbool en beleggingsobject. Je hebt het dan niet over kunstwerken van miljoenen euro's, maar over bedragen van vijf, zes cijfers. Met het opdrogen van de bonussen, droogde deze markt enigszins op. Meer dan toen staat men met beide benen op de grond. Velen realiseren zich nu dat kunstwerken, op dat topsegment na, geen gestandaardiseerde producten zijn waarin je zomaar kunt beleggen met een redelijke winstgarantie.'


Hoewel u nergens adviezen geeft en alleen analyseert, lijkt uw boek één grote waarschuwing: doe het niet! Koop geen kunst alleen als belegging.

'Er is geen markt zo ondoorzichtig als de kunstmarkt. Die staat bol van de ongeschreven wetten die uiteindelijk bepalend zijn voor de prijzen. Als buitenstaander krijg je daar geen vat op.'


Wat zijn die ongeschreven wetten?

'Dat zijn er vele en ze wisselen ook nog eens. De herkomst van een werk is bijvoorbeeld belangrijk. Bekende verzamelaars worden vaak gezien als smaakmakers. Een werk dat lang in bezit is geweest van zo'n verzamelaar kan bij verkoop tien, twintig keer zoveel opbrengen als een identiek werk dat bij een onbekende aan de muur heeft gehangen of dat om de paar jaar is doorverkocht - ook al zijn de werken in dezelfde conditie. Onlangs noemde iemand dit de 'nostalgiepremie'.


'Verder moet je vaak de juiste contacten hebben en een bepaald aankoopgedrag laten zien om een goed nieuw werk te kunnen kopen van een kunstenaar die hot is. Soms moet je een heleboel rommel kopen van een kunsthandelaar voordat hij jou een belangrijk werk gunt, ook al speelt de prijs voor jou geen rol. Je moet op de juiste museumopeningen worden gezien en een netwerk opbouwen met de juiste mensen, maar je weet niet altijd precies wie dat zijn.


'Heb jij als koper ooit de fout gemaakt een belangrijk werk binnen een jaar of drie door te verkopen, dan word je beschouwd als speculant en heb je kans op een zwarte lijst te komen. Zo is er nog veel meer. Het is een spel zonder officiële regels. Toezichthouders zijn er niet.'


Wordt de markt gemanipuleerd?

'Absoluut. Galeriehouders kopen soms werken op van kunstenaars die ze zelf vertegenwoordigen om schaarste te creëren. Ze wachten dan tot de markt aantrekt. Of ze laten dat door iemand anders doen. Dat is niet verboden en je bent niet verplicht iets openbaar te maken.


'In galeries en op beurzen is weleens sprake van een gunfactor. Dan worden potentiële kopers of verzamelaars vooraf getipt dat een bepaald werk op de markt komt. De deal is dan vrijwel rond voor de beurs begint. Alleen de formele verkoophandeling vindt nog plaats op de beurs.'


Wat is in zo'n geval het voordeel voor de verkoper?

'Zo heeft hij tevoren zijn ondernemersrisico afgedekt, want het kost veel geld om op zo'n beurs te staan. Het is ook een langdurig proces; een topstuk kopen doe je niet in een paar dagen.'


Is de Van Gogh die op de TEFAF te koop wordt aangeboden officieus al verkocht?

'Je kunt niets uitsluiten. Veel beurzen hebben als regel dat je niet aan voorverkoop mag doen, want belangrijke werken zijn ook belangrijke publiekstrekkers. Maar er is dus van alles te regelen.'

De lezers van uw boek krijgen een blik op de financiële mechanismen in de kunsthandel. Veel kunstliefhebbers zullen zeggen dat dit ten koste gaat van de emotionele en artistieke waarde van kunst.

'Ik ben voor meer helderheid over hoe prijzen tot stand komen. Handelaren gaan naar een veiling of een beurs om iets te verkopen, om geld te verdienen. Daar bestaan ze van, daar eten de kunstenaars van. Je kunt niet aan de ene kant werk te koop aanbieden en aan de andere kant je mond houden over geld.'


Kunst of aandelen?

'Als je geld wilt verdienen: ga naar de aandelenbeurs, daar zijn heldere regels. Als je hart bij kunst ligt, als je iets wilt wat jou creatief of intellectueel kan ondersteunen: koop kunst. Je kunt natuurlijk ook kunst kopen met geld dat je op de beurs verdient.'


Kunst of goud?

'Kunst is geen homogeen product, goud wel. Goud heeft in de eerste plaats monetaire waarde, kunst heeft vooral culturele waarde. Goud kun je snel aan- en verkopen, bij kunst komt er een tijdrovend proces aan te pas. Maar let op: de goudprijs is ook niet stabiel gebleken.'


Beleggen in wijn dan maar?

'Dan weet je tenminste zeker dat de prijs van jouw beleggingsobject omhoog gaat als iemand zo'n zelfde fles opentrekt.'


op DE tefaf


Topgaleries op TEFAF


Een dikke week per jaar kijkt iedereen die is geïnteresseerd in kunst en antiek naar Maastricht. The European Fine Art Fair, TEFAF, is vanaf zijn oprichting in de jaren tachtig uitgegroeid tot een van de meest toonaangevende kunstbeurzen ter wereld. De collecties zijn niet meer beperkt tot oude kunst en antiek, maar omvatten inmiddels ook hedendaagse kunst en designstukken. Op TEFAF 2014 presenteren 275 internationale topgaleries hun werk. TEFAF 2014, 14 t/m 23/3, MECC, Masstricht. tefaf.com


Bob Albricht, eigenaar


'Op internet speuren mensen naar wat er zoal te koop is, maar velen vinden nog altijd dat je een kunstwerk eerst moet zien. Op internet zie je geen reliëf, geen diepte, geen lijsten en je ervaart het formaat niet. Voor ons is een beurs goed om ons netwerk te onderhouden; je verkoopt vaak ook voor- en achteraf. We ontmoeten museumdirecteuren, en -curatoren met wie we soms later weer zaken doen. Je kijkt wat anderen te koop aanbieden en praat over marktverwachtingen.


Ook komen er nog altijd mensen die impulsief een werk kopen, ongeacht de prijs. De laatste keer dat ik een tekening verkocht van Van Gogh was vier jaar geleden op TEFAF. De koper was een Zuid-Koreaan die voor zijn werk in Europa was en even langskwam. Dat is de magie van de beurs. In dit geval praat je over enkele tonnen. De markt is door het diepste dal heen, al is het werk dat ik verkoop altijd in rustig vaarwater gebleven. Bij moderne werken van bijvoorbeeld Gerhard Richter en Damien Hirst is meer marketing in het spel. Daar duiken Wall Street-jongens graag in.'


Galerie


Dickinson, in Londen en New York. Van oude meesters tot topstukken uit de hedendaagse kunst


Met


Moulin de la Galette, Vincent van Gogh - 1887, olie op doek


Etude pour Les Disques, Fernand Léger - 1919, olie op doek


Galerie


Kunstgalerij Albricht, in Oosterbeek en Londen


19de-eeuwse en vroege 20ste-eeuwse kunst


Met


A view of Scheveningen beach with the pier in the distance, Isaac Israëls - 1915-1919, olie op doek


Pinetrees in the Garden of Saint Pauls Hospital, Vincent van Gogh - 1889, tekening op papier


op DE Tefaf


Emma Ward, general manager


'De markt voor het soort werk dat wij verkopen, van oude meesters tot bekende moderne werken, is eigenlijk nooit weggeweest. Het overgrote deel van ons aanbod wordt nog altijd gekocht door Amerikanen en Europeanen en niet door mensen uit China of Rusland, waar de aanschaf van kunst een relatief nieuw verschijnsel is. Kopers en verzamelaars uit zogenoemde nieuwe landen kopen liever op een veiling dan op een beurs, omdat je op een veiling anoniemer kunt handelen. Ze voelen zich vaak nog onwennig op een beurs; het is een leerproces.


Anderen komen juist liever naar een beurs omdat op een veiling een openbaar prijskaartje wordt gehangen aan een kunstwerk. Nee, over prijzen doe ik geen uitspraken. Discretie staat voorop.


Voor ons als galerie biedt een beurs veel voordelen. Het vraagt meer voorbereidingen dan een veiling en het kost ons natuurlijk meer aan vervoer en verzekeringen, maar ik zie dit deel van de kunstmarkt nog niet verdwijnen naar internet. Op beurzen als TEFAF kunnen we de banden met onze klanten verstevigen en nieuwe klanten aantrekken. En je koopt soms van elkaar.'

Meer over