Kunst uit de grabbelton

De opzichzelfstaande foto bestaat nauwelijks meer. Bijna iedereen werkt in series, blijkt in Arles. Met internet als doos van Pandora. Maar nu is er wel genoeg verzameld.

Voor sommigen is de tentoonstelling From Here On op het internationale fotofestival Rencontres d'Arles een punt. Een eindstation. Ja, nu weten we het wel, verzuchten die mensen, en kom nu maar met iets nieuws. Voor anderen, onder wie de tentoonstellingssamenstellers, is From Here On juist een begin. Hier zijn we nu, zeggen zij, en hiermee gaan we verder.

Beide groepen hebben gelijk. De tentoonstelling (zeg maar de 'signature'-expositie van Arles en één van de inhoudelijke pijlers van het festival) is tegelijkertijd finish en start van een fotofenomeen. Een fotofenomeen dat voor het grootste gedeelte eigenlijk nog weinig met fotografie te maken heeft, en des te meer met de huidige beeldcultuur zoals die wordt bepaald door en op het internet.

Hier staat de expositie, die overigens prachtig werd vormgegeven, bol van: van op het web gevonden afbeeldingen die werden bewerkt of slechts worden gepresenteerd door 36 internationale mensen die niet langer (alleen maar) zelf fotograferen. In plaats daarvan zijn ze beeldredacteuren, beeldbewerkers, beeldverzamelaars. Net als de vijf beeldgekke heren die hun werk samenbrachten: de Fransman Clément Chéroux (conservator bij Centre Pompidou in Parijs), de Spanjaard Joan Fontcuberta (fotograaf), Joachim Schmid uit Duitsland (fotograaf), Martin Parr uit Engeland (fotograaf) en Erik Kessels uit Nederland (reclamemaker).

'Armchair photographer' noemt de Zwitser Kurt Caviezel (1964) zichzelf. Vanuit zijn luie stoel verzamelde hij beelden van webcams, die hij als snapshots presenteert. Wat je ziet is dit: afbeeldingen van steden en kusten van over de hele wereld, steeds met de donkere staart van een vogel ervoor, of een insect in beeld, onopzettelijke beeldbepalers.

Dat klinkt wellicht wat flauw, maar Caviezels series zijn fotografisch gezien nog best goed en verrassend, met die gekke zwarte vlekken die pas na een tijdje hun geheim prijsgeven. Bovendien: als dit werk al voor flauw moet doorgaan, wat dan te zeggen van een aantal andere werken op de tentoonstelling?

Als From Here On één ding duidelijk maakt is dat internet een doos van Pandora is waar iedereen naar believen uit kan graaien en mee kan spelen. Het resultaat is een pandemonium van grappen en grollen, waarbij de esthetiek helemaal geen of juist een grote rol speelt: van foto's die door een kat werden gemaakt tot een man die schilderijen maakt en daarvoor zijn spreekwoordelijke kwast gebruikt. Webcambeelden zijn populair. De Canadees Jon Rafman (1981) zocht eindeloos naar stills met prostituees erop, het Belgische kunstcollectief Cum* plakte fragmenten uit YouTube-filmpjes aan elkaar, waarin talloze tienermeisjes onhandig sexy proberen te doen. Nederlander Ewoudt Boonstra (1969) vond een 'nieuwe trend' op internet: foto's van mensen wier gezichten onzichtbaar zijn gemaakt. Hij deed niets meer dan die foto's verzamelen, ze te 'editen' en zo te presenteren.

Het zijn allemaal voorbeelden van de hedendaagse beeldcultuur, werk voortkomend uit internetverzameldrift - gewoon, omdat het kan. We zagen het de afgelopen jaren regelmatig voorbijkomen, niet in de laatste plaats omdat vooral Erik Kessels, Martin Parr en Joachim Schmid, onvermoeibare en invloedrijke verzamelaars, het promootten.

Maar wat nu het gekke is: voor de periode dat dit al aan de gang is, lijkt het werk inhoudelijk gezien vrij weinig opgeschoten. Het is alsof de meeste internetkunstenaars nog steeds in de onderzoeksfase zitten: de fase dat je jaagt en verzamelt en naast elkaar legt om te zien wat je er als kunstenaar mee kunt. Alleen die laatste stap wordt dikwijls niet genomen, ook niet door de tentoonstellingsmakers, en dat is weinig bevredigend.

Toch zijn er wel degelijk goede projecten te zien. Claudia Sola (NL, 1974) bewijst met de indringende en knap gemonteerde film Being There dat zij die extra stap wel nam. En de Tsjech Pavel Maria Smejkal (1957) verrast met zijn project Fatescapes, waarin hij iconische oorlogsfoto's van hun belangrijkste onderwerp heeft ontdaan. Je ziet de beroemde foto met de vallende soldaat uit 1936 van Robert Capa zónder vallende soldaat, waardoor alleen een ietwat hellende grasvlakte en de lucht overblijft - en toch herken je de foto onmiddellijk.

Vooral dat laatste project doet de algemene meligheid op From Here On op slag vergeten. Dit project toont niet louter dat wat er ís aan al bestaand materiaal ('moet je zien wat ik nu weer gevonden heb'), maar dat wat de maker, de auteur van het werk, daarvan bewust heeft uitgekozen ('ik wil dat je dit ziet').

Met dit soort werk kunnen we door. Bovendien biedt de tentoonstelling fotohistorisch gezien een belangrijk aanknopingspunt, ook al is het de vraag of de tentoonstellingsmakers dat zelf voldoende in de gaten hebben. Dat zie je ook terug in de meeste projecten die meedingen naar de felbegeerde Discovery Award, een gebouw verder in het Parc des Ateliers in Arles.

Kijk daar naar het werk van David Horvitz (VS, 1982), Penelope Umbrico (VS, ook vertegenwoordigd op From here On) en Christopher Clary (VS, 1968) en dit valt op: de op zichzelf staande foto bestaat nauwelijks meer. Bijna iedereen werkt in series, in typologieën, zoals August Sander dat al deed in de eerste helft van de twintigste eeuw en de New Topographers in de jaren zeventig.

Dat is interessant. Zeker omdat het, zoals From Here On laat zien, wereldwijd wordt gedaan. Maar die ontwikkeling, of eigenlijk het bewust zíen van die ontwikkeling, dreigt door de gemakzuchtige lolligheid op de tentoonstelling kopje onder te gaan.

Of we ermee verder kunnen? Jawel. Mits kunstenaars én tentoonstellingsmakers niet langer een algemeen internetlandschap presenteren, iets waar elke internetgebruiker na een avondje surfen uitzicht op heeft, maar het kaf van het koren gaan scheiden en hun eigen stempel erop gaan drukken, behalve dan het stempel: alles kan. Genoeg verzameld nu. Aan de slag.

Rencontres d'Arles: From Here On, in Atelier de Mécanique, Parc des Ateliers. Discovery Award 2011, in Grande Halle, Parc des Ateliers, Arles. T/m 18 september.

undefined

Meer over