'Kunst stelt geen voorwaarden'

Okwui Enwezor (40) is dichter, criticus en tentoonstellingsmaker. Hij werd bekend als artistiek directeur van de Tweede Johannesburg-biale (1998) en de laatste Documenta-tentoonstelling (2002) in Kassel....

Waar gaat uw lezing over?

'Over wat de kunst kan betekenen in een wereld die sterk aan het veranderen is. De titel is ontleend aan een lezing van Walter Benjamin uit de jaren dertig, over de kunstenaar als producent in een tijd dat de kunst zich in een crisis bevond, door de opkomst van nieuwe reproductietechnieken.'

De kunstenaar als producent, dat klinkt zo mechanisch.

'Kunstenaars moeten een rol spelen in de gemeenschap. Tussen mensen afkomstig uit verschillende disciplines: economen, sociologen, politici. Ik ben niet geeresseerd in kunst die alleen met zichzelf bezig is. Die alleen over het esthetische gaat. Ik ben geen formalist. De kunst ligt ingebed in de maatschappij.'

Is het idee van de kunstenaar als een goddelijk, geniaal individu voorbij?

'Wel als het gaat om kunstenaars die opgesloten in hun atelier landschappen aan het schilderen zijn of. . . - hoe noem je jullie nationale bloem? Tulp? - . . .of tulpen schilderen. Ik kan er niet op tegen zijn. Het is allemaal heel waardevol. Maar nu even niet.'

Als de kunstenaar een producent is, dan wordt de bezoeker een consument. Het toverwoord is de laatste jaren inderdaad: participeren. Je moet om 'deel te nemen' aan een kunstwerk, pingpongen in het museum, biljarten en frisbees gooien. Bezoekers kunnen zich laten masseren en krijgen Thaise maaltijden voorgeschoteld.

'Daarin ben ik ook niet geeresseerd. Dat is, hoe prachtig en mooi ook, entertainment. Alleen gemaakt om de zwaarte van het bestaan wat te verlichten.'

U reist de hele wereld over. Houdt zich bezig met allerlei mondiale problemen. Hoe specifiek bent u op de hoogte van wat er lokaal speelt?

'De wereld is niet op te vatten als een geheel. Het is een samenstelling van meerdere zaken. Ik ben dus niet zo arrogant te denken dat ik de politieke situatie in Nederland precies ken. Wel weet ik dat de problemen in Nederland, zoals de integratie van allochtonen, niet anders zijn dan in de rest van Europa. De post-koloniale erfenis is een mondiaal onderwerp.'

Blijft de vraag of kunstenaars in deze problemen werkelijk iets kunnen betekenen. Denkt u echt dat ze een belangrijke rol kunnen spelen?

'Kunst stelt geen voorwaarden. Het heeft geen formule. En gaat niet om directe confrontatie, hoewel het wel provocerend kan zijn. Moet zijn. Het gaat erom dat het meningen kan veranderen. Niet om oplossingen.'

De wereld is in crisis. Kunstenaars moeten praten met economen, politici en sociologen. En toch mag het volgens u allemaal geen doel hebben. Of nut.

'Het gaat om het onderzoek in hoeverre het mogelijk is, dat de kunstenaar, als cultureel producent in de publieke sfeer, binnen het collectieve de ethische kwesties aan de orde kan stellen, die nu van belang zijn. Want politiek of niet-politiek, we zijn allemaal politieke wezens.'

Meer over