'Kunst maken is voor mij een politieke daad'

Zanger, schrijver, activist én 'herstellende verslaafde' Steve Earle is een van de weinige tegenstemmen in de patriottische Verenigde Staten. 'In Amerika kan iedereen president worden, als hij maar blank en man is.'..

'Het enige wat George W. Bush en ik gemeen hebben is dat we ons huidige leven danken aan twelve step programs', zegt Steve Earle vanachter een groot bord kipfilet met gele saus in een Ierse pub aan de Oosterstraat in Groningen. Twel ve step program is een eufemisme voor anonieme alcoholistenen verslaafdengroepen, legt hij bereidwillig uit, en vraagt daarna of de verslaggever misschien een paar patatten wil. Want afkicken maakt dik, hij zit ruim boven zijn streefgewicht.

Zanger, auteur, dichter, toneelschrijver en activist tegen de doodstraf Steve Earle (48) is die ochtend met een grote roze touringcar uit Amsterdam hierheen vervoerd. Hij heeft onderweg goed geslapen en hoorde toen hij in de inmiddels bij muziekcentrum Ooster poort geparkeerde bus wakker werd, dat bassist Kelley Looney en broer Patrick Earle, die als tourmanager fungeert, per huurfiets de stad in waren. Zoon Justin, ingehuurd als gitaartechnicus, rommelde alvast wat met de instrumenten, gitarist Eric Ambel zat in de zon met een boek en zodoende verzeilde Earle in de Ierse pub. Wat helemaal zo vreemd niet is, want Ierland is zijn tweede vaderland. Was hij een maand geleden zijn stem niet kwijtgeraakt, dan zou hij nu door zijn geliefde Galway struinen.

Earle en zijn band, die van samenstelling kan wisselen maar altijd The Dukes heet, zijn in Nederland om aan het slot van de Euro pe se tournee de eerder afgelaste concerten in te halen. Een avond tevoren, in Paradiso, was de band zo hecht en compact als muzikanten doorgaans pas aan het einde van een tournee zijn. Earle is al lang geen nerveuze desperado meer zijn kleren zien eruit alsof ze met de ogen dicht zijn uitgezocht, zijn haar hangt in slierten over zijn schedel. Maar zijn blik dwong het besef af dat dat bijzaken zijn. En zodra hij zong, hoorde je een gedreven artiest, die het publiek in Paradiso zijn Paradiso nog eens wilde doordringen van de kracht van zijn songs. Earle en The Dukes speelden een mooie mix van engagement en liefde, schakelden van een mijnwerkersramp naar de schone dames van New York die niets van een plattelandsjongen willen weten. Frontman Earle wisselde daarbij tussen elektrische rauschgitaar, mandoline, banjo en mondharmonica.

De kreet No Iraq War, geschilderd op de bassdrum, was de krach tigste uitspraak van de avond.

Wat niet wil zeggen dat Earle geen stellige opvattingen heeft.

Vrije nieuwsgaring

Zodra de kip op is, grijpt Earle naar het pakje Lucky Strikes, voorzien van de opdruk 'roken is dodelijk'. 'Het zal niet lang duren voordat jullie even opgefokt zijn als de Amerikanen', voorspelt hij. 'Zweden gaan het verst, dat zijn Duitsers zonder uniform. In Stockholm zie je geen peuk en geen vuiltje op straat. Ik geloof niet dat straten bedoeld zijn om er zo schoon uit te zien.' Om er meteen aan toe te voegen dat zijn albums nergens beter verkopen dan juist in Zweden.

De Amerikaan Earle is een kenner van Europa. En vreemd: altijd als er in zijn vaderland iets aan de hand is, is hij op tournee. Zijn perspectief is erdoor beïnvloed. Tijdens de eerste Golfoorlog, in 1991, was hij in Aus tra lië. 'Daar heb ik veel van geleerd. In Aus tralië was ik niet louter afhankelijk van de Ame rikaanse media. Ik kon vergelijken.'

Nu, in de nadagen van de tweede golfoorlog, is hij weer on the road. 'Ik lees kranten: The Independent, The Guardian, soms The Ti mes, en omdat het baseballseizoen is begonnen, koop ik ook usaToday. Naast cnn kijk ik naar de bbc. Dan zie je dat de Ame ri kaanse media cheerleaders zijn. Al in de Viet n am oorlog waren er journalisten die na de vrijdagse briefings van de legervoorlichter een lift van een helikopterpiloot vroegen en op eigen houtje het strijdtoneel opzochten. Vrije nieuwsgaring wordt nu ontmoedigd. Embedded journalism maakt de verslaggeving nog onbetrouwbaarder.'

Het beeld uit Irak dat hem het meest bijbleef, zag hij een paar dagen eerder, toen hij in Amsterdam het café van De Balie inliep, waar op een groot scherm opnamen van Al Jazeera werden getoond. 'Op cnn had ik nog niet één dode of bloedende Irakees gezien. Hier werd ik geconfronteerd met een baby, helemaal geplet. Dat was een klap, en omdat ik de taal niet kon verstaan was ik er niet op voorbereid.'

De meeste Amerikanen lezen en zien alleen Amerikaanse media. Ze reizen zelden buiten hun eigen staat, laat staan dat ze de grens over gaan. 'Ze weten niet dat Europa sinds de Tweede Wereldoorlog vertrouwd is met terrorisme. Duitsland, Frankrijk, Enge land elk land heeft zijn portie gehad. Wij waren dat niet gewend en mede daarom was de schok van 11 september zo groot. Het enige land waar je met jumbojets van de ene plek naar de andere vliegt en waar gebouwen honderd verdiepingen hoog zijn, is aangevallen met dozensnijders die je in elke gereedschapswinkel kunt kopen. Terwijl we door de ramp bij Lockerbie gewaarschuwd hadden moeten zijn. Als de veiligheidsmaatregelen op de Amerikaanse vliegvelden verscherpt waren, dan was die aanval met vier vliegtuigen tegelijk niet geslaagd, no fucking way.'

John Walker's Blues

Ook tijdens de militaire acties in Afgha nis tan was Earle op tournee. In februari vorig jaar zag hij op de televisie van een hotelkamer in Malm”, Zweden hoe John Walker Lindh als krijgsgevangene naar Amerika werd getransporteerd. Lindh was gevangen genomen bij de gevangenenopstand in Mazar-I-Sharif, de vestingstad in het noorden van Afghanistan. Een Amerikaan die vocht aan de zijde van de Taliban het riep een golf van haat op.

Maar voor Earle was hij meer dan een landverrader. Hij zag een jongen, even oud en even mager als zijn eigen zoon Justin ('hoeveel ik hem ook te eten geeft, niets helpt'). Earle kroop in het hoofd van de Ame rikaanse Taliban en schreef John Wal ker's Blues. Een lied over 'an American boy raised on mtv', die zich niet kan herkennen in de Amerikaanse cultuur en uiteindelijk de islam omarmt en ten strijde wil trekken. Maar Allah blijkt andere plannen met hem te hebben. 'Now they're draggin' me back with my head in a sack. To the land of the infidel.'

John Walker's Blues was bestemd voor het album Jerusalem. Nog voor de plaat verscheen lekte de songtekst uit. Schandaalkrant The New York Post hekelde Earle's gebrek aan vaderlandsliefde, The Wall Street Journal maakte zich boos in een redactioneel schrijven, op Fox News werd gezegd dat Earle voor zijn veiligheid moest vrezen. Met als gevolg dat Earle's ouders doodsangsten uitstonden en tv-talkshowgastheren Leno en Letterman, die gewoon waren Earle bij elk nieuw album uit te nodigen, daar dit keer van af zagen. Daad werkelijk bedreigd is Earle nooit, vertelt hij. Het ergst was een dronken cowboy die tijdens een concert zijn middelvinger opstak.

'Er zijn veel John Walkers in Amerika. Bij na volwassen kinderen zijn heel kwetsbaar. Je mag hopen op een briljante zoon zoals Beck Hansen, die alle muziek van zijn vader en grootvader in zich opsloeg en daar nu mee verder woekert. Maar je kunt ook John Wal kers krijgen, of Mark Chapman, de jongen die John Lennon vermoordde. Een van die kinderen heb ik een stem gegeven. Het blijft intussen fictie.'

Doodstraf

Earle is in eigen land een van de weinige tegenstemmen. Als Amerikaanse muzikanten al over de strijd tegen het terrorisme zingen, dan is de toonzetting patriottistisch. Ook Bru ce Springsteen, Neil Young en Willie Nel son, muzikale geestverwanten toch, zagen het na 11 september als hun taak de landgenoten een hart onder de riem te steken. 'Ze zijn bang iets te doen wat het publiek van hen vervreemdt. Sinds ik actie voer tegen de doodstraf herken ik dat risico. Wil je daarbij je geloofwaardigheid niet verliezen, dan moet je je bewust zijn van de gevoelens van de nabestaanden van slachtoffers.

'Zo vind ik ook dat de landen die geen soldaten in Irak hebben, respect moeten tonen voor de landen die vechten, hoezeer ik ook tegen de oorlog ben. Ouders van soldaten zijn sowieso doof voor je argumenten. Ter wijl het einde van elke oorlog bij hen begint. De oorlog in Vietnam stopte niet omdat Ab bie Hoffman protesteerde, maar omdat mijn vader, en met hem duizenden anderen, bang was dat zijn zoon er heen zou moeten en nooit zou terugkeren.'

In de song Christmas in Washington noemt Earle de anti-Vietnamactivist Hoffman in één adem met andere Amerikaanse dissidenten. De reeks begint met folksinger Woody Guthrie, de man van This land is our land, die een stem gaf aan de Amerikaanse landarbeiders. Daarna volgen Malcolm X, Martin Luther King, Emma Goldman en John Reed, oprichter van de Amerikaanse communistische partij. Met hen voelt hij zich verwant. 'Ik ben geen politieke liedschrijver, zing net zo lief over vrouwen. Maar ik leef in bewogen tijden. Daarom moet ik van me laten horen.'

Censuur

Dat het niet zonder risico is om als Ameri kaan je stem te verheffen tegen de overheid, merkten onlangs de Dixie Chicks. Tijdens een concert in Londen had het populaire damescountrytrio gezegd zich te schamen uit Texas te komen, dezelfde staat waar George Bush vandaan komt. Prompt werden ze door de grote radiozenders in de ban gedaan, waarna ze hun excuses aanboden.

'Ik ben niet zo'n grootverkoper als de Di xie Chicks', zegt Earle. 'Maar natuurlijk bestaat er censuur. Filmregisseur Tim Robbins, een goede vriend van mij en net zo'n grote baseballfan, gaat elk jaar met zijn gezin naar de Hall of Fame. Nu werd hij gewaarschuwd dat dat niet verstandig is, omdat hij zich tegen de oorlog had uitgesproken.

'Kunst maken in een tijd van onweersproken kapitalisme is voor mij een politieke daad. Een aap kan gereedschap leren gebruiken. Maar esthetiek, schoonheid, passie voor een mens zijn die net zo onontbeerlijk als lucht en voedsel. Kunst bepaalt het verschil tussen mens en dier. Europeanen beseffen dat nog. In Amerika geloven ze dat kunst geen enkele waarde van zichzelf heeft, dat het niet meer dan versiering is.'

In 1998 werd in Texas voor het eerst in meer dan honderd jaar een vrouw geëxecuteerd. Over die vrouw, Karla Faye Tucker, schreef Earle twee jaar geleden een toneelstuk, Karla. Samen met actrice Sara Sharpe, die zich sinds een paar jaar de zesde mevrouw Earle mag noemen, richtte hij in Nash ville een gezelschap op, dat het stuk op het repertoire heeft. 'Het is het zwaarste wat ik ooit gedaan heb, omdat je een theater niet op kaartverkoop kunt draaien. In Ierland kan elke timmerman poëzie citeren, maar voor Amerikanen is beschilderd hout dat in de verte op een specht lijkt nog steeds de hoogste vorm van cultuur. De vrije markt bepaalt alles, ook wat gekoesterd zou moeten worden.'

Clean

Earle schuift van zijn kruk. In De Ooster poort begint zo meteen de soundcheck voor het concert van vanavond. Dan wil hij in de buurt zijn. Maar eerst heeft hij nog een ander plan. 'Vorig jaar heb ik hier een hoed gekocht. Mijn vader heeft die ingepikt. Als ik voor hem een nieuwe koop, dan krijg ik die van mezelf tenminste terug.'

Het is een prachtige dag in Groningen-stad, zeer geschikt voor de aanschaf van een hoed. De hoedenwinkel, even verder aan de Oosterstraat, is snel gevonden. De etalage ligt vol: mutsen, jagersdopjes, steekkleppen, stet sons, alpinopetten, Baskische baretten elk gewenst hoofddeksel is hier te koop. Maar niet op zondagmiddag. Terwijl de zanger toch dringend om een hoed verlegen zit.

The English Hatter in Amsterdam heeft ook veel keus, wil de verslaggever helpen. Niet nodig, Earle kent de weg. 'Yeah, vlakbij de Kalverstraat, in zo'n steegje. Ik was er gis teren nog. Daar konden ze me niet helpen.'

Op een zaterdagmiddag in 1986 landde hij voor het eerst op Schiphol. Hij was jong, gretig, had net een plaat uit (Guitar Town) die hem tot de ongekroonde koning van de countryrock had gemaakt, platenmaatschappijen vochten om zijn gunsten. Maar Earle had benen die de weelde niet konden dragen en hem linea recta naar de rosse buurt brachten. Daar immers waren harddrugs te koop. 'Doodsimpel, een dealer herkent een junk van verre.'

Dezelfde zaterdagnacht nog werd hij een Amerikaan zonder paspoort. Na sluitingstijd was hij in de rosse buurt in het café van een vriend verzeild geraakt. 'De deur was op slot dus ik dacht dat het veilig was en dat ik m'n jack wel kon laten rondslingeren. Hell no. Op het Amerikaanse consulaat kreeg ik de volgende dag een nieuw paspoort, met een stempel van Amsterdam erin. Sindsdien word ik bij elke grensovergang gecontroleerd.'

Op al zijn tournees doet hij Nederland aan, hij heeft vrienden hier en leest het Financieel Dagblad, vanwege de Engelstalige pagina's met binnenlands nieuws. Earle praat als een kenner mee over de formatieperikelen en de rol van Balkenende: 'That Harry Potter-guy fucked up de formatie. Dat zou hier in de jaren tachtig nooit gebeurd zijn. Het is de mensen lang goed gegaan, ze raken verwend, de idealen waarmee ze opgroeiden verwateren. Dan krijg je dat.' Het Nederland se koloniale verleden en het politieke winstbejag rond de Amsterdamse Zeedijk zijn andere geliefde binnenlandse thema's.

Ruim een maand geleden, tijdens de laatste tournee, raakte hij in Amsterdam iets anders kwijt: zijn stem. Omdat de concerten werden afgezegd, had Earle nu alle tijd voor het Van Gogh Museum, het Rijksmuseum, en om aan zijn nieuwe roman te schrijven. 'Vroeger ging ik direct naar de rosse buurt, want daar was de dope. Van de rest van de stad zag ik niets. Ik heb Amsterdam herontdekt sinds ik clean ben.'

Zijn oordeel valt gunstig uit: 'Er is geen stad ter wereld waar je te voet zo goed je weg kunt vinden. Als alle olie van de wereld verdampte, en als alle trams stilvielen, dan zou Amsterdam daar amper last van hebben. Je moet alleen uitkijken dat je niet door een fucking fietser wordt overreden.'

Pandjesbaas

Met enige verbazing stelt Earle vast dat sinds John Walker's Blues de thematiek van zijn interviews veranderd is. Politiek is nu een cruciaal onderwerp, terwijl voordien alle gesprekken rond zijn verslaving cirkelden. Geen wonder: hoe er ook geslikt, gesnoven en gespoten wordt door popmusici, als gespreksonderwerp zijn drugs doorgaans taboe.

Earle was een uitzondering, ook in zijn songs. cckmp (Cocain cannot kill my pain) is een van de aangrijpendste verslagen van binnenuit over wat een verslaving teweegbrengt: Heroin is the only thing. The only gift the darkness brings, lispelt de zanger als een dreinende sjamaan. Dat hij niet alleen de ellende, maar ook de schittering van de effecten van drugs benoemt dat is het pijnlijkste van de tekst. De hele helletocht heeft Earle gemaakt. Zijn verslaving kostte hem diverse huwelijken, een vermogen en bijna de liefde van zijn familie. Zijn mooiste gitaren verpatste hij aan de pandjesbaas, zijn beste vrienden bedroog hij. Toen hij uiteindelijk, in 1994, voor een jaar achter de tralies belandde, geschiedde het wonder: een verplicht verblijf in een afkickcentrum en een twelve step program hielpen hem van zijn verslaving af. Al blijft waakzaamheid geboden; hij noemt zichzelf nog steeds een herstellende verslaafde. Overal waar hij komt, zoekt hij de steun van lotgenoten. 'Thuis in Nashville ga ik zeker vier keer per week naar de narcotics anonymous. Als ik op tournee ben heb ik vaste adressen in Dublin, Galway en Amster dam. In Duitsland of Scandinavië zoek ik En gelstalige gespreksgroepen op.'

Werelddominantie

We zitten aan een formica tafeltje in de ar ties tenfoyer van de Oosterpoort. Broer Pa trick en bassist Kelley hebben luid rinkelend hun fietsen bij de roze bus op de standaard gezet, zoon Justin doet een graai in een zak met Snickers en in de grote zaal oefent de gitarist een stukje Chuck Berry.

Earle switcht nog één keer terug naar politiek. Hij zegt bang te zijn voor wat er na Irak gebeurt, bang voor Bush ('in Amerika kan iedereen president worden, als hij maar blank en man is'), bang voor de neo-conservatieve adviseurs die de president om zich heen heeft. 'Sinds de oorlog met Mexico, midden negentiende eeuw, is Amerika in geen enkel conflict de aanvallende partij geweest. Nu wel. Ik denk dat de troepen na Irak niet naar huis komen, maar in het Midden-Oosten blijven.

'Wolfowitz en Rumsfeld zoeken niets anders dan werelddominantie. Ze kennen zichzelf de morele autoriteit toe de hele wereld de wet voor te mogen schrijven. Dat is onterecht. Elk Europees land is ooit een wereldmacht geweest, zelfs het kleine Nederland. En elk land weet dat het leven niet ophoudt als je niet meer de machtigste bent. Die ervaring ontbeert Amerika.'

Er is een tijd geweest dat Earle heel anders dacht over macht. Nog maar tien jaar geleden was hij als een echte Amerikaan trots op zijn wapenarsenaal. 'Ik groeide op in Texas, daar is het normaal. En vergeet niet: ik was een megalomane kunstenaar, en verslaafd bovendien.' Dat laatste was fnuikend voor zijn hobby. Junks hebben nooit vuurwapens, legt Earle uit. Die verpatsen ze in ruil voor drugs.

De ommekeer kwam toen zoon Justin, toen amper veertien jaar oud, twee pistolen vond en die op zijn kamer verstopte. Vader Steve stuurde hem een maand naar een wilderniskamp. Het hielp: al na een paar dagen belde Justin om te zeggen waar de pistolen lagen. Vader liet hem nog een volle maand zitten. 'Ik heb nog steeds twee pistolen thuis. Ze zijn niet geladen, en munitie heb ik niet. Maar hoe kom je eraf? Gooi je ze weg, dan vallen ze misschien in verkeerde handen.

'Amerikanen hechten enorm aan zelfverdediging. De klassieke Amerikaanse film gaat over een underdog die wordt gedold, een wapen koopt en in de tweede helft van de film iedereen omver schiet. Rambo, Mr. Majestic en alle Charles Bronson-rommel is op dat principe gebaseerd. Ik ben veranderd. Ik dood ook geen herten meer. Soms verneder ik een vis door een haak in zijn bek te steken en hem daarna terug te gooien dat is alles.

'Groei is verandering', zegt Earle wijs. 'Ik heb ooit iemand voor mijn ogen zien vermoorden, zo dichtbij als jij nu bent. Ik was vaak dicht bij de dood en volgde die in kleine stegen. Acht van mijn negen levens heb ik gebruikt. Op het laatste ben ik zuinig.'

Meer over