KUKELEKU OF KUKALLAHKU - WAT MAAKT HET UIT?

Nine-Eleven, Irak: het zijn zware tijden voor 'multiculti'. Maar Taante zit niet bij de pakken neer. 'Ik word niet pessimistisch', zegt ze....

'Zullen we nu dingetje doen?', vraagt Glynis Terborg, de dochter vancabaretière Jetty Mathurin, aan licht- en geluidsvrouw Elly. 'Lijkt me welhandig, anders zijn we weer eens te laat', zegt Elly. Nu dingetje doen dus,in de kleedkamer van het Bibliotheektheater in Rotterdam. Het is even voorhalf negen zaterdagavond. Over een paar minuten begint de laatste try-outvan de nieuwe show van Mathurin. Tijd voor het ritueel, het 'dingetje', dataan ieder optreden voorafgaat, of het nu in Hoogezand, Doetinchem ofRotterdam is. Glynis, haar vriend Eric (chauffeur en helper), Elly en Jettyzelf vormen een kring. De cabaretière sprenkelt Surinaams geurwater op devloer. Ze wenst dat we onze 'bigi sma', ons hogere zelf, zo goed mogelijkgebruiken. Dan houden ze elkaars hand vast en spreken ze de vertrouwdewoorden uit: 'Rust, kracht, vertrouwen én . . . plezier.' HM Regeert,Mathurins zesde solo, kan beginnen.

Het Surinaamse ritueel hoort bij Harriëtte Mathurin (Paramaribo, 1951),net als haar schallende lach en het sranan tongo, de meest gangbare taalin Suriname die ze soms door haar Nederlands mengt. Bij Mathurin wordtiedereen 'gudu' (schatje). Tien jaar geleden maakte Mathurin haar eersteshow, Taante komt, over een oude, wijze Surinaamse vrouw, die het hart opde tong draagt en zich het liefst overal tegenaan bemoeit. Sindsdien zijnMathurin en Taante onlosmakelijk met elkaar verbonden.

Taante heeft een eenvoudige, heldere filosofie over de multiculturelesamenleving, haar lievelingsthema. We zijn allemaal mensen, verschillenmogen er zijn, maar samen komen we er wel uit. Of de haan nu kukeleku ofkukallahku kraait, een haan blijft een haan. In die tien jaar kwam neefStanley erbij, een Surinaamse 'hangman' met twaalf ambachten en dertienongelukken, en Jetty, Taantes nichtje, die nog het meest weg heeft vanMathurin zelf.

Het Bibliotheektheater is zaterdagavond meer dan uitverkocht. Hetpubliek is gemengd. Oudere Surinamers zijn goed vertegenwoordigd, maar ookblanke Nederlanders. Er zijn opvallend veel jongeren. Bijzondere gast isPvdA-Kamerlid John Leerdam, die Mathurin in 2001 regisseerde in hettoneelstuk De koningin van Paramaribo. Hem is gevraagd commentaar televeren, zoals cabaretière Anouscha Nzumé en actrice Gerda Havertong aleerder deden tijdens de try-outs.

Nog geen halfuur nadat ze is begonnen, heeft Mathurin de zaal albuikpijn bezorgd van het lachen, en doodstil gekregen bij een gevoeliglied. De show draait voor de pauze om Jetty, die vertelt over haar jeugdin Suriname (oudste van negen kinderen, op haar zesde al kokend voor hetgezin) en over haar ervaringen (vanaf 1974) in Nederland. Na de pauze brulthet publiek om Stanley met zijn gouden tand en ketting met dollarteken.Dan, eindelijk, is het de beurt aan Taante.

HM Regeert is ontstaan volgens de inmiddels beproefde methode-Mathurin.Haar familie speelt daarin een heel grote rol. Dochter Glynis (32)begeleidt - samen met tekstschrijver Boudewijn Spitzen (die ook werkt voorHans Liberg en Rowwen Hèze) - het ontstaan van de voorstelling. Zoon Luc(29) bestiert de financiën. Zijn tweelingzus Nicole onderhoudt deperscontacten. De grote bak met salade die vanuit de Amsterdamse Bijlmeris meegegaan naar Rotterdam, is gemaakt door Etlien, een van de zussen vanMathurin.

Haar inspiratie haalt ze uit haar jeugd, uit optredens als Taante bijbedrijven en tijdens congressen (de vrouw met het Surinaamse hoofddoekjeis net zoveel buiten de theaters te vinden als daarbinnen), maar vooral uitde actualiteit. De voorstelling wordt zo een montage van persoonlijkeontboezemingen, conference, uitbundige lol met Stanley en Taante, maar ookvan hun tot nadenken stemmende opmerkingen.

Voor de pauze heeft Jetty het over de armoede ('komt naar je toe dezezomer') en het gebrek aan trots en leiderschap in Nederland. Is er nog ietswaar we trots op kunnen zijn? 'Gierigheid', roept een cynicus in hetpubliek. Wat doe je met een elftal dat niet loopt, vraagt Jetty. Datwisselt van coach, vindt de zaal. We hebben iemand nodig, zegt Jetty, diestevig met de voeten in het moeras staat en toch met de billen kanschudden. Drie maal raden wie.

In de tien jaar dat Mathurins alter ego bestaat, is de droom van demulticulturele samenleving verbleekt. De tegenstellingen zijn verhard. 'Hetgaat echt hartstikke goed', zei Mathurin in 2000 in Vrij Nederland. Maardat was voor 11 september, Irak en de kutmarokkanen. De vraag is of Taante- die je een product zou kunnen noemen van de multiculturelesamenleving - wel bestand is tegen zoveel aanslagen op haar blijmoedigeoptimisme.

'Ik word niet pessimistisch', zegt Mathurin na afloop. 'Echt niet. Iklet ook op de kleine dingen, de dingen die wel goed gaan, de dingen waarje nooit iets over leest in de krant. Toen we vanuit Suriname in Cuykaankwamen, in 1974, werden we fantastisch geholpen door onze buren, dieuitlegden hoe de centrale verwarming werkte. En wat zie ik nu gebeuren?Mijn pleegdochter, die is geboren in Kameroen, is net zelfstandig gaanwonen in Rijswijk. En wie helpen haar zoveel ze kunnen? Juist ja, deburen.'

Ook Taante, zo wordt in Rotterdam duidelijk, is geenszins van plan demoed op te geven. Integendeel. Ze krijgt bij haar opkomst nog net geenstaande ovatie. Na haar analyse van de toestand in Nederland - 'Er zijn teveel mensen met een kort lontje of een te lang teentje' - leest ze detroonrede voor. Kern van de nieuwe aanpak: de Actie Erf. Mathurin is inSuriname opgegroeid op een erf waarvoor iedereen zich verantwoordelijkvoelde. Dat is wel heel iets anders dan de abstracte maatschappij. Alsiedereen zich daarvan bewust wordt, dan zal het beter gaan in Nederland.

Het is een actie die in werkelijkheid al bestaat, in de Bijlmer. Gestartdoor de stichting Jetty Mathurin. De Bijlmerse K-buurt doet sinds vorigjaar mee aan een variant op het Rotterdamse Opzoomeren. Taante loopt errond met een megafoon, om de bewoners op te roepen elkaar beter te lerenkennen en de buurt schoon te houden. 'En deze actie zal zich als een zwartevlek uitbreiden over heel Nederland', zegt Taante in Rotterdam, met de haarkenmerkende bravoure. Zo gebruikt Mathurin Taante om werkelijk iets in gangte zetten. 'Jetty wordt steeds meer Taante, en Taante wordt steeds meerJetty', zegt ze.

Mathurin gelooft dat ze met haar voorstellingen ook in de zaal ietsteweeg kan brengen, de bezoekers kan raken, kan aanzetten tot actie. Werphaar niet voor de voeten dat dat misschien wat al te pretentieus is, wantdan wordt ze kwaad. 'Ik had vier yuppen op de eerste rij, alles komt bijmij. Een van hen haalde ik op het toneel om te spreken over de Actie Erf.Reken maar dat hij geraakt is.' Fel: 'Ik heb binnenkort een gesprek metVerdonk, ik kan wat teweeg brengen. Ik geloof zodanig in mijn kracht, datik die ook kan losmaken bij anderen.'

'Bekaf' is Mathurin na afloop van de try-out. Wel een lekkere zaal, zegtze in de kleedkamer tegen John Leerdam, die zijn analyse geeft van devoorstelling. 'Het gaat over macht, over regeren, over wat er gebeurt indit land, over dat de mensen de hoop niet moeten opgeven', zegt Leerdam.'En Taante zegt het echt zoals het allemaal is. Maar ik mis een traan, ikmis de ontroering van een traan. Op een gegeven moment doet Taante haarhoofddoek af, en wordt ze weer even Jetty. Dan komt haar indringende oproepaan de moeders van jongens die ontsporen, om in te grijpen, om zich dewijze vrouwen te tonen die ze zijn.'

'Ja, dat komt echt diep uit mijn eigen hart.'

'Maar weet je, dat moet je Taante laten zeggen, dat moet de climaxworden.' Nu komt Leerdam goed op stoom. 'Taante is een heel krachtigevrouw. Taante wordt een soort Winnie Mandela', dondert hij. 'Amandlaaaa!'

Jetty kijkt bedrukt. 'Dan moeten we nog zoveel doen aan devoorstelling.'

'We gaan stoeien', zegt Glynis.

'Dat hoort erbij', zegt John.

'Ik zie het niet somber in', zegt Glynis. 'Ik ben nog heel erg op zoeknaar de lijn en naar de mise-en-scène, maar het is een puzzel waarvan destukjes bijna op hun plaats zijn gevallen.'

Jetty zingt plotseling een lied, Glynis valt in. 'Ano mi wanwan de, anomi wanwan de - ik ben niet alleen. Bun jeje lontu mi - goede geesten om meheen.'

Meer over