AnalyseStaatssteun grote bedrijven

Krijgen deze keer alleen ‘goede’ bedrijven steun?

Is er dit keer alleen steun voor 'goede' bedrijven?Beeld Harry Cock

De rekening van de kredietcrisis kwam vooral bij de burger terecht. Om herhaling te voorkomen, zou de overheid in de coronacrisis alleen ‘goede’ bedrijven moeten steunen. Gaat dat ook gebeuren?

De coronacrisispetitie van de publicisten Jeroen Smit, Marcia Luyten en Ewald Engelen is al 17.389 keer ondertekend. Hoofdboodschap van het eind april in de Volkskrant gepubliceerde manifest: bedrijven die alleen op aarde zijn om geld te verdienen, moeten we in de coronacrisis niet willen steunen. Dat soort bedrijven heeft geen bestaansrecht.

Wie dan wel? Alleen bedrijven die in binnen- en buitenland hun aandeel bijdragen met het betalen van belastingen, aldus de auteurs. Bedrijven daarnaast die blijk geven van sociale rechtvaardigheid, zich richten op duurzame groei op de lange termijn en begrijpen dat ze de belangen van alle maatschappelijke partijen moeten dienen, niet alleen die van de aandeelhouders. En bedrijven tenslotte met producten en diensten die in toenemende mate bijdragen aan een veilige en duurzame toekomst. Een bont gezelschap prominenten − van cabaretier Claudia de Breij via voormalig CDA-premier Dries van Agt tot oud-Unilever-baas Paul Polman – zette zijn handtekening eronder.

Wilt u dit artikel liever beluisteren? Hieronder staat de door Blendle voorgelezen versie.

De duizenden steunbetuigingen geven aan hoe groot de boosheid in Nederland is. De al jaren oplopende onvrede over grote bedrijven − denk: dividendbelasting, denk: topinkomens − is met de coronacrisis tot een uitbarsting gekomen. De vele critici hopen dat het deze keer écht anders wordt. Elke grote crisis is immers een kans op verandering.

Maar toch was niet iedereen enthousiast over het manifest. Econoom Bas Jacobs bijvoorbeeld, die ook gevraagd was te tekenen, maar dat niet deed. ‘Ik heb grote twijfels of we de bestrijding van de coronacrisis wel moeten vervlechten met de realisatie van andere politieke doelen, hoe lovenswaardig die ook zijn’, schreef hij in Vrij Nederland. ‘Het pleidooi van de briefschrijvers komt er uiteindelijk op neer dat zij bedrijven in acute geldnood door de crisis doelbewust failliet willen laten gaan als die bedrijven in hun ogen niet deugen. Dat is een paardenmiddel. Ik begrijp eigenlijk niet goed dat ze dit met droge ogen durven voorstellen. Ook al zou je de pest hebben aan bedrijven en hun aandeelhouders – wat ik niet heb – dan nog komen de werknemers van die bedrijven vervolgens wel zonder werk en inkomen te zitten.’

Bij VNO-NCW leven dezelfde gevoelens. De werkgevers hebben begrip voor bedrijfseconomische voorwaarden bij de steun voor het doorbetalen van lonen: geen dividend uitbetalen aan de aandeelhouders, geen inkoop van eigen aandelen, geen bonussen voor de top en geen ontslagen.

Maar bij het tweede steunpakket, dat nu loopt, is dat anders. ‘We moeten voorkomen dat je allerlei oneigenlijke toeters en bellen aan de steun gaat verbinden, waardoor bedrijven niet in aanmerking komen voor hulp’, stelt VNO-NCW. Scheidend voorman Hans de Boer noemde duurzame voorwaarden voor de miljardenhulp aan KLM eerder ‘betonblokken binden bij het op de been houden van een bedrijf dat zo cruciaal is’. Duurzaamheid is prima, stellen de werkgevers, maar niet als voorwaarde aan noodhulp midden in een grote crisis. Daar is nu geen tijd voor, eerst moet de brand geblust. 

Liever geen eisen

Ook bij de honderd grootste werkgevers van Nederland, die de Volkskrant de afgelopen weken ondervroeg over overheidssteun in de coronacrisis, is dat het beeld. Acht bedrijven, waaronder ASML, Mirage Retail Groep (het bedrijf achter Blokker) en ING, geven aan voorwaarden aan steun terecht te vinden. Drie bedrijven, waaronder Tata Steel, laten weten duurzaamheidseisen liever niet te zien bij die voorwaarden.

Tata Steel vanuit zee gefotografeerd. Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant

De Utrechtse hoogleraar economie Hans Schenk begrijpt dit sentiment bij werkgevers en bedrijven wel. De kredietcrisis werd veroorzaakt door de banken die het vertrouwen schonden. Aan de coronacrisis kunnen de bedrijven niks doen. Waarom moeten ze dan gestraft worden met extra eisen? Maar toch zijn voorwaarden aan de steun nodig, vindt Schenk, ook een van de ondertekenaars van het manifest van Smit, Luyten en Engelen.

Hij onderscheidt in het maatschappelijk debat drie zogeheten ‘ESG-criteria’: environment (het milieu), social (sociaal beleid) en governance (fatsoenlijk gedrag van bedrijven). Volgens Schenk gaat de aantasting van het klimaat maar door (E), is de onevenwichtige verdeling van inkomen en welvaart schrijnend en wordt die nog steeds groter (S), blijven de bestuurders van bedrijven hun beloning maar verhogen terwijl werknemers er weinig tot niets bij krijgen (G), kent de uitbuiting op de arbeidsmarkt vooralsnog nauwelijks een rem (S) en is, ten slotte, belastingontwijking of zelfs -ontduiking (G) een van de grootste problemen van de maatschappij geworden.

Schenk: ‘Dan kun je wel zeggen dat je steun onvoorwaardelijk moet zijn, omdat bedrijven niks aan corona kunnen doen. Maar deze kans om ze te helpen het juiste pad te vinden, mogen we ons niet laten ontnemen door lange discussies over de sociaal-filosofische of zelfs ethische gerechtvaardigheid van het stellen van voorwaarden. Als bedrijven smeken om steun, is nu het moment daar om te zeggen: prima, maar inmiddels vinden wij daar iets van.’

Volgens de hoogleraar heeft economisch en bedrijfskundig onderzoek laten zien dat bedrijven niet afwijken van hun strategisch pad, tenzij ze daartoe gedwongen worden. ‘Ze doen wat andere bedrijven in hun naaste omgeving doen. Daarbij houden zij elkaar gevangen. De steun van de belastingbetaler aan bedrijven moet dus juist nu gebonden worden aan voorwaarden die de ESG-doelstellingen snel naderbij brengen.’

Ecosystemen

De overheid houdt het wat algemener bij de randvoorwaarden voor het tweede steunpakket, dat loopt tot 1 oktober. De ministers Eric Wiebes (VVD, Economische Zaken) en Wopke Hoekstra (CDA, Financiën) hebben begin mei een ‘afwegingskader’ aan de Tweede Kamer gestuurd voor aanvragen van individuele bedrijven. Daarbij wordt onder meer gekeken of een bedrijf een cruciale positie bekleedt in ecosystemen, zoals de Brainport rond Eindhoven of het agrifoodcluster rond Wageningen.

Verder speelt een rol of het bedrijf een ‘omvangrijke bijdrage levert aan maatschappelijke uitdagingen en/of beleidsdoelen’, zoals de energietransitie. En ten slotte wordt simpelweg gekeken hoeveel banen er verloren gaan, als steun wordt geweigerd. Vrijdag kwam daarbij dat bedrijven zich niet schuldig mogen maken aan belastingontwijking. Verder wordt er volgens een woordvoerder van Wiebes vanuit gegaan dat aanvragers zich kunnen vinden in het klimaatbeleid van het kabinet en dat ze het hier gebruikelijke Rijnlandse model van overleg aanhangen, in tegenstelling tot het Angelsaksische aandeelhouderskapitalisme. Volgens hoogleraar Schenk moet per individueel bedrijf goed bekeken worden welke steun verstandig is, met welke voorwaarden. Hij wijst op het RSV-debacle in de jaren tachtig, dat volgens hem ontstond doordat er geen voorwaarden werden gesteld aan het scheepsbouwconcern, dat ondanks ruime overheidssteun roemloos ten onder ging – het is nog steeds een trauma.

Ondanks coronasteun dreigen grote ontslagrondes
De coronasteun van de overheid heeft goed gewerkt om ontslagen te voorkomen, maar nu het tweede pakket loopt, begint het toch te kraken. Zo gaan bij de KLM, Tata Steel, de VDL Groep, de NS en Booking de komende tijd mogelijk veel banen verloren.

Amerikaanse dief

Wat betreft de actuele gevallen kan Schenk kort zijn over Booking: nieuwe steun zonder milieu-, sociale- en gedragseisen ‘zou de Amerikaanse dief belonen’. KLM, dat onderhandelt met het kabinet over 2- tot 4 miljard overheidssteun, heeft volgens de hoogleraar wel veel glans, maar boekt slechts marginale winsten. Dat hebben ‘we’ laten gebeuren door de goedkope budgetmaatschappijen ruim baan te geven. Die mogen dus niet profiteren van eisen die aan KLM worden gesteld, stelt Schenk.

Verder adviseert de hoogleraar het kabinet zuinig te zijn op maakbedrijven als auto- en bussenbouwer VDL en staalconcern Tata, het voormalige Hoogovens. Ze zijn niet alleen belangrijk voor de werkgelegenheid, maar ook voor de innovatie en economische stootkracht – zonder maakindustrie geen dienstensector. Aan de andere kant is een bedrijf als Tata wel erg vervuilend. ‘Dus ik kan me gezien het voorgaande voorstellen dat het kabinet tegen Tata zegt: oké, we willen meedoen, maar dan praten we over een ander staalbedrijf. Kleiner, innovatiever en daarmee schoner.’

Een kleiner en schoner Tata? Zou het echt? Of zal later blijken dat de hoop op echte verandering ook in de coronacrisis ijdel bleek, dat grote bedrijven vooral op de oude voet verder konden gaan en dat de rekening weer terecht is gekomen bij onder andere het luid bejubelde zorgpersoneel?

Een belangrijk verschil met eerder is mogelijk dat er niet alleen boosheid is óver het bedrijfsleven, maar inmiddels ook bínnen het bedrijfsleven. Zo foeterde baas Peer Swinkels van de Brabantse bierbrouwer Bavaria recent in Het Financieele Dagblad over buitenlandse multinationals die hier dankzij fiscale wetgeving heel goedkoop zaken kunnen doen, terwijl familiebedrijven als het zijne ‘vol en vol worden aangeslagen’. Volgens Swinkels moet er daarom ‘een moreel debat in Nederland gaan komen over het bedrijfsleven’.

Hij had zomaar ondertekenaar nummer 17.390 kunnen zijn.

Met medewerking van Erik Verwiel en Xander van Uffelen

Dit verhaal kwam mede tot stand na een verzoek van lezers via de Open Redactie. Bij de Open Redactie kunnen lezers meedenken bij journalistieke keuzes van de Volkskrant. Ook interesse? Meld je aan. 

HOOFDPIJNDOSSIERS

KLM (23 duizend fte’s*)

Al wekenlang is het wachten op een akkoord over het steunpakket voor de KLM, in het hart getroffen door de coronacrisis. Terwijl Air-France zijn 7 miljard al lang binnen heeft, wordt er over de 2 tot 4 miljard van minister Hoekstra nog steeds gesproken. Volgens de laatste berichten wil de CDA-bewindsman niet dat de Fransen bij dat Nederlandse geld kunnen. KLM heeft al tijdelijke contracten niet meer verlengd, hoewel het gebruikmaakt van de loonsteunregeling van het kabinet, die hoge boetes zette op ontslagen. De vraag is hoeveel banen gaan verdwijnen bij KLM, en of er ook gedwongen ontslagen bij zitten. VNC, de vakbond voor cabinepersoneel, is al naar de rechter gestapt omdat KLM zich niet wil binden aan het last in, first out-principe. Daardoor kan bij de komende reorganisatie ook ouder (en duurder) personeel ontslagen worden.

*= peildatum begin 2019

VDL Groep (11 duizend fte’s)

Bussen- en autofabrikant VDL maakt gebruik van het eerste steunpakket van het kabinet (voor de loonkosten) en zei begin vorige week tegen de Volkskrant nog niet te weten of het ook een beroep zal moeten doen op het tweede steunpakket, dat nu loopt. De kans daarop is voor de Brabantse industrietrots eind vorige week flink toegenomen door het besluit van BMW om een order voor VDL Nedcar in te trekken. De Duitse autofabrikant gaat de (opvolger van de) X1 vanwege de coronacrisis in eigen fabrieken bouwen. Slecht nieuws voor de vijfduizend werknemers van de autofabriek in Born. Het is de vraag of die in de coronacrisis, die de auto-industrie hard treft, nogmaals weet te herrijzen, na de zoveelste tegenslag.

Tata Steel (11 duizend fte’s)

Al wekenlang is het onrustig bij Tata Steel in IJmuiden, het voormalige Hoogovens. Sinds de populaire directeur Theo Henrar, hoogstwaarschijnlijk op last van de Indiase eigenaren, het veld moest ruimen, vrezen de werknemers van het staalbedrijf voor een ontslagronde. Stakingen, de eerste sinds begin jaren negentig, zijn het gevolg. Tata gaf in antwoord op vragen van de Volkskrant aan dat het overweegt gebruik te maken van het tweede steunpakket van het kabinet. Dat kabinet moet volgens sommigen de staalfabriek als zelfstandig bedrijf redden van de ondergang. Tata gaf bij de Volkskrant ook aan dat het liever niet heeft dat er duurzaamheidseisen worden gesteld aan het beroep op steun. De vraag is of dat gehonoreerd wordt. Tata staat te boek als een grote vervuiler, wat bij eventuele steun van de overheid zeker ter sprake zal komen.

NS (19 duizend fte’s)

Net als de KLM worden ook de Nederlandse Spoorwegen, de nummer elf in de Volkskrant-lijst van de honderd grootste werkgevers, in het hart getroffen door de coronacrisis. Wekenlang was er nauwelijks treinverkeer, terwijl de kosten gewoon doorliepen. Inmiddels is het treinverkeer weer op gang gekomen, maar wel met allerlei beperkende voorwaarden. Ook de NS houdt er rekening mee dat het lang gaat duren voor de oude situatie hersteld is - als die al terugkeert, gezien bijvoorbeeld het succes van thuiswerken. Het kabinet heeft een noodpakket van 1,5 miljard euro geregeld voor het openbaar vervoer, waarvan het grootste deel voor het spoor is. De NS zegt vragen van de Volkskrant over de steun niet te kunnen beantwoorden, omdat er nog onvoldoende duidelijkheid is over de (nabije) toekomst. 

‘Verantwoord ondernemen moet in de wet’

Maatschappelijk verantwoord ondernemen (MVO) moet een van de meest uitgeholde slogans zijn van de afgelopen jaren: elk zichzelf respecterend bedrijf zegt het te doen, maar vaak is onduidelijk of dat ook echt wel zo is. Daarom moet dat verantwoord ondernemen in de wet verankerd worden, betoogde een groep van 25 hoogleraren ondernemingsrecht onlangs in Het Financieele Dagblad. Bestuurders moeten hun bedrijf als een ‘verantwoorde vennootschap’ besturen, met oog voor de maatschappij, en de commissarissen moeten daarop toezien. Doen ze dat niet, dan kunnen ze daarop door de rechter aangesproken worden.

Want ondanks alle mooie woorden gaat het in de praktijk nog vooral om de aandeelhouderswaarde, stellen de hoogleraren. De maatschappelijke doelen komen vaak pas aan de orde als er een rel is, over milieuvervuiling of hoge beloningen voor de top. Er zijn wel bedrijven die maatschappelijk verantwoord besturen, zoals Unilever en DSM, maar dat hangt vaak samen met persoonlijke voorkeuren van de topman. Wettelijk zijn ze daar niet toe verplicht.

Door de ‘verantwoordelijke vennootschap’ wettelijk te verankeren, verandert dat. Bestuurders moeten er dan voor zorgen dat het bedrijf deelneemt aan het maatschappelijk verkeer. Zo’n bedrijf let niet alleen op de winst, maar ook op een brede verantwoordelijkheid voor de samenleving - helemaal nu de coronacrisis diepe wonden slaat. Zo gaat de vrijblijvendheid eraf bij het maatschappelijk verantwoord ondernemen.

Het voorstel heeft inmiddels tot een levendige discussie geleid. Zo laat de Tilburgse hoogleraar Mijntje Lückerath weten het zeer eens te zijn met de stelling dat ondernemingen verantwoordelijke vennootschappen moeten zijn, die werken voor de lange termijn. Maar ze is tegen het oplossen via een wet. Dat geeft alleen schijnzekerheid: omdat het in de wet staat, is het probleem opgelost.

Ook vraagt Lückerath zich af hoe in de praktijk gemeten moet worden – en door wie - of een bedrijf wel verantwoordelijk bezig is en de pijn van de coronacrisis eerlijk verdeelt over alle betrokkenen. Volgens de hoogleraar moet er eerst haast gemaakt worden met de meetbaarheid van niet-financiële doelen, om ze controleerbaar en vergelijkbaar te krijgen. ‘Zo worden mooie praatjes voor de bühne gescheiden van concrete acties, en kunnen we bedrijven echt aanspreken op hun verantwoordelijkheid.’

Ondanks coronasteun dreigen grote ontslagrondes

De coronasteun van de overheid heeft goed gewerkt om ontslagen te voorkomen, maar nu het tweede pakket loopt, begint het toch te kraken. Zo gaan bij de KLM, Tata Steel, de VDL Groep, de NS en Booking de komende tijd mogelijk veel banen verloren.

Meer over