KPN openbaart kunst uit onzichtbare schatkamers even

Voor het eerst heeft KPN - vóór de privatisering PTT Nederland - zijn imposante kunstcollectie uit alle hoeken en gaten bijeengehaald om een selectie daaruit te exposeren in de voormalige theosofentempel in de tuin achter het PTT Museum in de Haagse Zeestraat....

JAAP HUISMAN

Van onze verslaggever

Jaap Huisman

DEN HAAG

Die onopvallende ligging verklaart vermoedelijk waarom het pand niet voorkomt op de monumentenlijst noch terug is te vinden in het standaardwerk over K. C. de Bazel, de architect die de tempel in 1916 bouwde.

Na de theosofen namen de vrijmetselaars hun intrek in deze tempel, nu opgevolgd door het museum, waarvoor de PTT eenvoudig twee muren doorbrak en zo het kerkgebouw als vleugel bij het museum trok. Dit wordt dan de plaats voor wisselende exposities.

De Bazel ontwierp een elegante tempel met een tongewelf in de bovenzaal en met hoog gelegen ramen, telkens met een wisselend glas-in-lood-patroon dat een prachtig gezeefd licht binnenwerpt.

De architect, Bart ter Haar van het bureau Balans, lijkt De Bazel niet te veel voor de voeten te hebben gelopen. Hij voegde een trappehuis toe met een glaspiramide in het plafond, hield de muren roomwit en was verantwoordelijk voor de 'varioroosters' in de benedenzaal die de lucht in- en uitblazen. Dat zijn voor de verandering sierlijke schilden die het ritme volgen van de ramen erboven.

In deze contemplatieve omgeving presenteert KPN zijn trots, de kunstcollectie die voornamelijk na de oorlog haar beslag heeft gekregen. Daaraan ging de inspirerende cultuurpolitiek van oud-PTT-directeur mr. J. van Royen, vooraf. Van Royens esthetisch ideaal - een staatsbedrijf dat niet zó maar postzegels uitgaf maar ook mooie - werd in 1945 bestendigd met de instelling van de Dienst Esthetishe Vormgeving. DEV heet sinds enige tijd al weer K & V, afkorting voor kunst en vormgeving.

Na de vormgeving, die tot uitdrukking komt in een breed assortiment dat reikt van telefooncel tot brievenbus, is het nu de beurt aan de kunst. Waarschijnlijk kan geen enkel bedrijf in Nederland bogen op zo'n huiscollectie. Vaak is die nagelvast verbonden aan een postsorteercentrum of een expeditieknooppunt, zoals de slingerende stalen sculptuur van Auke de Vries bij station Hollands Spoor in Den Haag of de stippeltjesmuur van Peter Struycken in Utrecht. Omdat de kunst zich in de jaren tachtig steeds autonomer is gaan gedragen en KPN minder bouwt, is het accent óoóok verschoven naar schilderijen en beelden die niet in dienst staan van de architectuur.

Werk van levende Nederlandse kunstenaars verzamelen - die opdracht stelde KPN zichzelf. Er lijkt geen enkele naam te ontbreken. Jan Dibbets, Toon Verhoef, Rob Scholte, Emo Verkerk, Ger van Elk, Armando - noem een naam en KPN heeft het. Het principe 'werk van levende kunstenaars' leverde een probleem op toen men een 'kunstmachine' van Gerrit van Brakel wilde installeren in de nis van het Haagse expeditieknooppunt. De kunstenaar overleed onverwacht overleed en het feest kon niet doorgaan. Helaas, moet je nu vaststellen. Wat een eerbetoon aan die autodidact zou het zijn geweest als er postuum van hem een perpetuum mobile was gerealiseerd. Gelukkig is er bij Van Brakels leven wel een ander object aangekocht, een strijdkar van hout en touw.

Het nerveuze vingergetrommel van de denkende man, een beeld van Axel en Helena van der Kraan uit 1980, verstoort de rust in de voormalige tempel. Daarnaast sist het neon-alfabet van John Körmeling waarvan de letters Z zijn ingewisseld voor PTT.

In de 'verborgen collectie' zijn enkele rode draden geweven. K & V heeft altijd consequent werk gekocht van kunstenaars als Peter Struycken, Carel Visser en Auke de Vries. In de designvitrine is Borek Sipek prominent aanwezig, van wie een vroege fruitschaal (1981), het Delftsblauwe serviesgoed en uiteenlopend glaswerk eruit springen. En dat staat dan uitgestald op het eikenhouten bureau dat Van Royen voor zichzelf in 1910 liet maken. Een bedrijf dat traditie hoog in het vaandel houdt.

Kunstenaars werden al vroeg in hun carrière door KPN 'ingelijfd'. The tenth floor van Marlene Dumas dateert uit de tijd dat ze nog niet overstelpt werd met exposities, en hetzelfde gaat op voor Henk Visch die een vrouw verpakte in een takkenbos (La Donna uit 1982). De geselecteerde kunst gaat door alle stromingen en tijdperken heen. Je vraagt je af of de kunststaf - drie leden sterk - nu nog steeds het realistische doek Ochtend aan de rivier (een hek op een krib) van R. Drayer had gekocht; in 1954 moet het ongetwijfeld in de smaak zijn gevallen bij een personeelschef die niks moest hebben van de reliëfs van Jan Schoonhoven of de arte povera van Carel Visser.

In de bovenzaal waar vroeger de vrijmetselaarsloge vergaderde, zijn op een huizenhoog paneel onder het tongewelf de schilderijen samengebracht als betrof het de trekwand van de artotheek. Geen hiërarchie, geen voorkeur. Ken U zelf is de tekst die van de theosofen boven de ingang is achtergebleven, nu handig te parafraseren tot Test U zelf. Is die vrouw op fiets een Raveel? En die conceptuele tekst van Lawrence Weiner? (Fout, van Narcisse Tordoir). Als een oase op deze wriemelende wand hangen de met gratie geschilderde schelpen van Erik Andriesse uit 1990.

Het is een collectie waarvoor geen museum zich zou hoeven te generen; het is een schat die een onzichtbaar leven leidt in kantines, burelen en directeurkamers en nu als ware archeologie bovengronds is gehaald. Ook voor KPN'ers moet het een openbaring zijn hoeveel het eigen bedrijf in dik veertig jaar tijd heeft verzameld. Met als constante factor een fijne neus voor aankomend talent. Goed dat daarvoor tijdelijk een oude theosofentempel is ingeruimd.

De verborgen collectie. Tot en met 29 januari. PTT Museum, Den Haag.

Meer over