Koel hoofd

Het Young Pianists Festival opent vanavond in Amsterdam met de première van het tweede pianoconcert van Klaas de Vries. 'Nacht- muziek, vind ik.'

Hij had geluk, zegt componist Klaas de Vries (69). Zijn nieuwe pianoconcert bestaat voor het merendeel uit snelle, zachte, repeterende noten. Geen idee of Daniël van der Hoeven (28), de jonge pianist voor wie hij de opdracht kreeg te componeren, het wel kon spelen. Tot vorige week hadden ze elkaar nog nooit ontmoet. 'Zelfs heel goede pianisten hebben niet allemaal de lichtheid om dat te kunnen spelen. En je hebt een goede piano thuis nodig, want het mechaniek moet ook meewerken.'


Bij Van der Hoeven 'rolde het eruit'. De solist bleek een tengere jongen met kleine handen - in de acteurswereld zou dit de perfecte typecasting worden genoemd. 'Hij vindt het wel lastig om te spelen', zegt De Vries, 'want hij mag geen enkele spanning in zijn lijf hebben.'


Klaas de Vries geldt al decennia als een van de belangrijkste componisten van Nederland. Tot enkele jaren geleden was hij als docent verbonden aan het Rotterdams Conservatorium. Nu is hij met pensioen, maar hij componeert door. Zijn pianoconcert voor Van der Hoeven is al zijn tweede première dit jaar (in september ging de opera Honderd nachten, honderd jaren in première). Het wordt vanavond voor het eerst gespeeld op de openingsavond van het Young Pianists Festival, een nieuw festival dat uit het prestigieuze pianoconcours YPF Competition voortvloeit. Daniël van der Hoeven wordt begeleid door het ensemble Asko Schönberg onder leiding van Reinbert de Leeuw.


Het pianoconcert is pas De Vries' tweede. Het eerste schreef hij eind jaren negentig voor het Concertgebouworkest en pianiste Ellen Corver, de docent van Van der Hoeven. De Vries: 'Toeval.'


Het is een licht, niet al te lang stuk geworden. 'Het heeft elegantie, als ik even op de stoel van de recensent mag zitten', glimlacht de kunstenaar. De Vries wilde een contrast met het monumentale werk dat na de pauze wordt opgevoerd, het pianoconcert van de Hongaarse avant-gardecomponist György Ligeti. Dat is een vijfdelig, wervelend stuk. 'Mijn concert is ook virtuoos, maar klein. Nachtmuziek, vind ik.'


Het lijkt op een nocturne, zei Van der Hoeven eerder aan de telefoon. De Vries knikt: 'Maar ik heb de langzame, melodische lijnen, het nachtelijke zal ik maar zeggen, overgeheveld naar het ensemble. De piano doet de snelle figuurtjes, de omspelingen.' Alles moet vloeien, bewegen. 'Er zitten een paar uitbarstingen in en ik dacht nog: kun je nou niet zonder? Dat kon niet. Er moest wel een contrast komen.'


Behalve het spook van Ligeti was er nog een reden om voor een filigraantextuur te kiezen. 'De laatste tijd heb ik veel grote stukken geschreven: een opera met orgel, een stuk voor het Concertgebouworkest. Ik wil soms gewoon iets anders doen.' Lachend: 'Voor mijn eigen geestelijke gezondheid kan ik niet alleen maar requiems schrijven.'


Anders dan zijn eerste pianoconcert, dat uit de traditionele drie delen was opgebouwd, bestaat dit uit één deel. 'Met dat eerste concert heb ik lang geworsteld. Ik ben van huis uit pianist, dus ik ken de pianoliteratuur best goed. Wat zou ik na Liszt, na Ravel nog kunnen toevoegen?' Een pianoconcert, met een solist die zich etaleert en meet met het orkest, is een klassieke uitvinding, groot geworden in de 18de eeuw. Elk nieuw concert staat in die traditie. 'Misschien een modernistisch cliché, maar ik wilde voor mijn eerste daarom maar één deel. Dat is niet gelukt. Het is een neoklassiek stuk geworden.'


Zijn nieuwe concert heeft niettemin traditionele elementen, zoals een cadens 'met een verwijzing naar de Romantiek'. De Vries: 'Conceptueel is mijn werk nooit. Ik beschouw mezelf als een neo-neoclassicist. Ik kan me in mijn werk niet losmaken van een bepaalde traditie. Niet alleen de klassieke, ik gebruik ook jazz, dat is weer een andere traditie.


'Je hoort nu vaak dat muziek weer toegankelijk moet zijn, de nieuwe lyriek. Maar wat anderen als toegankelijk ervaren, vind ik juist conceptueel. Canto Ostinato van Simeon ten Holt bijvoorbeeld, wat nu ongelooflijk populair is: ik kan er niet tegen. Philip Glass, ook zoiets. Muzikaal is deze muziek alleen maar te omschrijven in negatieve termen. Niets mag opvallen, er mogen geen momenten uit de toon vallen.'


De muziek van De Vries is gelaagd. Het vereist meerdere keren beluisterd te worden. 'Dat gaat vanzelf, eigenlijk. Soms denk ik wel: nou doe je het wéér. Waarom ben je niet tevreden, waarom moet er nog een laag bovenop? Ik weet niet waarom ik dat doe. Ik houd ook van andere muziek die zo gelaagd is.'


Complexiteit in harmonie en opbouw is interessanter dan conceptualiteit, vindt hij. 'Bach zit ook heel ingewikkeld in elkaar, maar de emotionele respons heeft daar niet mee te maken. Je denkt niet: oh, hier gaat het contrasubject in omkering. Nee, je denkt: God, wat een prachtige muziek. Je laat je meeslepen. Dat zit niet uitsluitend in het ambachtelijke, maar in de specifieke keuzen die een componist maakt. Hoe dan ook, de emotie is het resultaat van wat er met een koel hoofd is gemaakt.'


Wat betreft zijn eigen vakmanschap gaat het componeren nu makkelijker dan vroeger, zegt hij. Al is hij er nog niet, geeft hij toe. Voordat dit pianoconcert in maart in reprise gaat, komt er nog een revisie. 'Dat mag je best opschrijven.'


De cadens is nog niet in balans, hoorde hij toen Van der Hoeven het stuk voorspeelde. Daar mag wel wat bij. 'En ik weet ook al hoe ik het ga uitbreiden.' De werking in de tijd van een muziekstuk kun je aan je bureau nooit voorspellen, zegt hij. Dat is niet erg. 'Dat vind ik juist een van de spannendste onderdelen van het vak.'


De Vries, Chin en Ligeti. Door Daniël van der Hoeven (piano), Tamara Stevanovich (piano), Asko Schönberg olv Reinbert de Leeuw, vanavond 20.00 uur, Muziekgebouw aan 't IJ, Amsterdam. Reprise van het pianoconcert 5/3/2014 De Doelen Rotterdam, 7/3/2014 Musis Sacrum Arnhem

Young Pianists Festival

Vandaag begint een nieuw tiendaags pianofestival, ter gelegenheid van het derde jubileum van het pianoconcours van de Young Pianist Foundation. Naast het internationale, prestigieuze concours zijn er lezingen, masterclasses en concerten met meesterpianisten als Severin von Eckardstein, Paul Badura-Skoda en Jorge Luis Prats. Zaterdag brengen pianisten in het Muziekgebouw aan 't IJ een eerbetoon aan Youri Egorov, de Russische pianist die 25 jaar geleden in Amsterdam aan aids overleed. Techno-dj Henrik Schwarz schreef voor het festival met componist/pianist Hauschka een concert voor 'prepared piano', te horen op 23 november. Info en kaartjes www.ypf.nl

Meer over