Knus achter de verduisteringsgordijnen

Op een maandagmorgen in oktober 1944 melden de Nederlandse orkestleiders Klaas van Beeck en Theo Uden Masman zich aan de poort van het Hilversumse sportpark....

Erik van den Berg

Masman weet te vluchten, maar Van Beeck gaat op transport naar Duitsland en belandt in een kamp van het Deutsche Arbeits Front bij Osnabrück. Na acht maanden ontsnapt Van Beeck. Hij wordt onderweg door een boer verraden, belandt in de cel, ontkomt opnieuw en weet uiteindelijk, licht gewond door een landmijn, Nederland te bereiken.

Van Klaas van Beeck zijn twee stukken te horen op de cd Swingdansen verboden, een overzicht van Nederlandse jazz in de oorlogsjaren en kort daarvoor. De samenstellers Leo Boudewijns en Co de Kloet kozen twintig opnamen, die los van hun muzikale kwaliteit vooral intrigeren omdat er vrijwel niets van de oorlog in is terug te horen - alsof razzia's en deportaties vanzelf verbleken naast de charmes van Lady Be Good en Goody Goody.

De bezetters mochten jazz tot 'ongewenschte' muziek hebben verklaard, de orkesten stoorden zich nauwelijks aan de nazidecreten tegen 'primitief-negroïde elementen' en bleven geanimeerde swing naar Amerikaans model produceren. Hooguit werden de teksten verhollandst (Kamperfoelie in plaats van Honeysuckle Rose), en ofschoon een schaarse titel naar het minder vrolijke hier en nu verwijst (Verlopen vleesbon), versterkt dat het beeld van ietwat wereldvreemde knusheid achter de verduisteringsgordijnen.

'Kitty, de stenotypiste, was reuze knap en dat wist ze', zingt Lammy van den Hout bij Van Beecks orkest, met om de zin een Engels woord ('Kitty was crazy op tea-en, en op gebak was ze smoor'). Nelly Verschuur dweept bij het ensemble van Dick Willebrandts over een bakvisliefde: ''k Sprak een enkel woordje, diezelfde zomeravond is iets móóis ontstaan.' En samen met bandleider Ernst van 't Hoff droomt Jan de Vries in het diepst van de oorlog van Zonnig Madeira, 'waar 't geluk op ons wacht'.

Aandoenlijk klunzig is ook de Amsterdamse Sanny Day, die in 1944 met het Miller Sextet Liefde in Rhythme zingt: 'Ik voel me niet lekker, m'n hart is net een wekker, als ik jou voorbij zie gaan, laat ik zelfs mijn eten staan.'

Swingdansen verboden mag daarmee bestemd lijken voor de afdeling nostalgie en curiosa (de platenfirma heet Nikkelen Nelis), maar dat is niet het hele verhaal. Ondanks de folkloristische titel illustreert Tinus Bruyns Bokkenwagen (eigenlijk: 'Boogiewoogie') dat de Nederlandse instrumentale jazz juist in deze periode flink over de grenzen begon te kijken. Maar inderdaad: van de oorlog geen spoor.

Meer over