Klinkende tekens gaan het snelst

In oogopslag ziet een Japanner welke klank bij een bepaald karakterteken hoort. Nederlanders hebben hetzelfde met letters. De vraag is of er tverschil zit in de manier van verwerken....

Welk schrift is voor de lezer makkelijker te verwerken: Europese letters of karaktertekens zoals Chinezen en Japanners gebruiken? Dat is lastig te beoordelen: vrijwel niemand heeft als kind zowel karakters als letters leren ontcijferen. Daardoor zijn er geen lezers voor wie beide schriftsoorten even vanzelfsprekend zijn.

Omdat tekeningetjes in oogopslag hun volledige betekenis prijsgeven, ligt het in de rede dat karakters voor de geoefende lezer vlotter zijn te verhapstukken dan westerse woorden die letter voor letter moeten worden gelezen. Aldus de stellingname waarmee psycholingu dr. Anja Ischebeck vier jaar geleden begon aan haar onderzoek naar de verwerking van beide schriftsoorten. Ischebeck is op 21 juni aan de Katholieke Universiteit Nijmegen gepromoveerd op haar onderzoek naar het verschil in verwerkingssnelheid.

Ischebeck kent Japans. Japanse karakters, legt ze uit, zijn tussen 700 en 900 na Christus afgeleid van de Chinese. 'De oorspronkelijke tekens zijn knap ingewikkeld, het hedendaagse Japanse schrift kent daarom nog altijd een lastige versie en een sterk vereenvoudigde, alledaagse.'

Overigens zijn Japanners bekend met onze letters. Ze kunnen prima uit de voeten met uitgeschreven Japanse woorden.

Dat ze desondanks het letterschrift weinig toepassen, komt omdat in hun taal woorden meerdere betekenissen kunnen hebben, bij uitspraak te onderscheiden door variaties in toonhoogte en klemtoon. In karakters is dat verschil meteen duidelijk, omdat er voor elke betekenis van hetzelfde woord een ander teken is. Zo lijken gelijk klinkende woorden op papier helemaal niet op elkaar.

Voor authentiek Japanse begrippen bestaan voornamelijk karakters van slechts teken. Voor uit andere talen geleende woorden zijn tekens ontstaan die zijn opgebouwd uit meerdere karakters achter elkaar. Zoals in het Nederlands een nieuw gevormd woord als 'camera-telefoon' wordt opgebouwd uit twee bekende woorden.

Probleem aan een onderzoek als dit - naar het op verschillende manieren verwerken van informatie - is dat je appels met peren vergelijkt, verzucht Ischebeck.

Onze letters, afkomstig uit het Latijn, zijn stuk voor stuk bedoeld om een klank weer te geven, wij schrijven dus klanknabootsingen uit.

Karakters geven geen klanken weer. Het zijn van origine betekenisdragende tekeningetjes, die met wat fantasie op een beestje of een bloemetje lijken, of die het symbool zijn van een emotie.

Ischebeck haalde haar lezende proefpersonen door de MRI-scanner om hun hersenactiviteit te meten, maar dat leverde niks op. Beide manieren van lezen lieten eenzelfde verhoogde activiteit zien in de hersendelen die zich specifiek bezighouden met taal. Ze bedacht daarom een andere test, waarmee ze de informatieverwerking wel kan vergelijken.

Onze, uit het Arabisch afkomstige, cijfers hebben dezelfde functie als Aziatische karakters, vindt de onderzoekster. Elk cijfer is het symbool voor een woord. Cijfers geven echter geen informatieover de klank van een woord: dezelfde cijfers worden per taal verschillend uitgesproken.

Ischebeck legde Nederlandse proefpersonen daarom getallen voor. Ze moesten zowel getallen in cijfers voorlezen als getallen die met letters waren uitgeschreven. Ischebeck schreef naast elkaar cijfers die louter symbolisch zijn, en letters die klank-informatie aanreiken. De ene keer gaf ze hetzelfde getal zowel in cijfers als in letters. Dan stond er bijvoorbeeld: '9/negen'. De andere keer combineerde ze een cijfer met een ander getal in letters, met als resultaat bijvoorbeeld: '9/vijf'. Opdracht: lees de ene weergave hardop voor en negeer de andere.

Stel er staat op papier: '9/negen'. Dan komt het getal er bij de proefpersonen na 0,45 seconde uit, ongeacht of ze cijfer of letters moeten voorlezen. Vervolgens legde Ischebeck de proefpersonen getallen voor waarbij de ene schrijfwijze de andere hindert. Bijvoorbeeld: '9/vijf', met als opdracht hetzij alleen het cijfer, hetzij alleen het woord hardop voor te lezen.

Tot verrassing van de onderzoeker blijken proefpersonen de letter-getallen dan significant sneller te kunnen voorlezen. Letters lezen doen ze na 0,45 seconde, terwijl cijfers verklanken 0,475 seconde kost.

Een vergelijkbare test opstellen voor Japanners was ingewikkelder: ze lezen letters niet snel genoeg om uitgeschreven woorden te kunnen laten concurreren met karakters. De Japanners liet ze eerst simpele Japanse karakters voorlezen. Vervolgens combineerde ze die met een plaatje van een voorwerp waarvan het begin hetzelfde klinkt als het voor te lezen karakterteken; zo stelt het plaatje een 'bal' voor, en het karakter 'balkon'. Dan blijkt dat karakters voorlezen met begeleidend plaatje een fractie sneller gaat, dankzij het klankhulpje dat het plaatje is.

Ischebecks conclusie: letters reiken informatie aan over de klank die de lezer moet gaan uitspreken. Datzelfde doen plaatjes voor Japanners: de klankinformatie die het plaatje geeft, maakt voorlezen van karakters ook makkelijker. De hersens verwerken tekens die klanken verbeelden, blijkbaar sneller dan louter symbolische karakters.

Meer over