Kleine zielen

Aliona van der Horst maakte een film over 12 duizend witte jurkjes en onvruchtbaarheid. En over de hevige reacties die dit kunstwerk losmaakte bij het publiek. En bij haarzelf.

BOR BEEKMAN

Niet tijdens een etentje over beginnen. Zoveel leerde Aliona van der Horst wel gedurende de twee jaar waarin ze aan haar documentaire Water Children werkte. 'Lichaamsvocht is taboe, of in elk geval half taboe. Best gek overigens, als je er over nadenkt.'

Met de camera volgen hoe de Japans-Nederlandse concertpianiste en kunstenares Tomoko Mukaiyama een kathedraal bouwt van 12 duizend witzijden jurkjes en menstruatiebloed - dat was het uitgangspunt van de film. En vervolgens registreren wat dit alles losmaakt bij het publiek, waaronder de bewoners van een Japans dorpje die zich opgezadeld zien met de kolossale installatie.

'Als ik erover vertel reageren vrij veel mensen gechoqueerd', zegt de gelauwerde filmmaakster. 'Of in elk geval heel direct: o bah. Het rare is: zelfs in reclames voor maandverband wordt nog altijd zo'n blauwe vloeistof gebruikt, alsof menstruatiebloed iets heel vies is.'

De in Amsterdam wonende Mukaiyama bedacht haar kunstwerk, dat ze 'Wasted' noemde, als ode aan haar aflopende vruchtbaarheid. Ze speelt in de film op haar piano, improviserend op Bachs Goldbergvariaties.

Om een reactie te ontlokken, krijgen bezoekers na afloop elk een maagdelijk jurkje mee, waarmee ze een eigen kunstwerk kunnen creëren. 'Wasted is gebouwd als een labyrint, net zoals Boeddhistische tempels in Japan vaak een ondergronds doolhof hebben, waar je in het pikkedonker doorheen dient te dwalen eer je er - herboren - weer uitkomt. In de jaren zeventig is ook wel het een en ander met kunst en tampons en menstruatiebloed gedaan, maar dat was met een rabiate feministische boodschap. Dat is dit niet.'

Mukaiyama's bevlekte installatie reisde vorig jaar naar Nederland, en was te zien in Groningen en Heerlen. 'Het is wel goed bezocht, maar trok niet heel veel aandacht. Met een onderwerp als menstruatiebloed kom je natuurlijk ook niet zo snel aan tafel bij Paul & Witteman of De Wereld Draait Door.'

Wie door de jurkenconstructie wandelt, brengt die automatisch in beweging door de verplaatsing van de lucht. Na enige tijd struinen ontwaren de bezoekers hoog in de lucht een enorme klepel van jurk en bloed. 'Een soort überbaarmoeder', zegt de filmmaakster. 'Als je die meteen zou zien, is het effect weg. Dan denk je hooguit: oh, leuk. Of niet leuk.'

Al vroeg in Water Children zinspeelt Van der Horst op haar persoonlijke redenen om deze film te willen maken. Maar voor ze die onthult, laat ze de Japanners spreken. Die zijn, tegen de gangbare westerse verwachting in, voor de camera opmerkelijk open over hun gevoelens. Van der Horst, die al vaker in Japan kwam: 'In de dagelijkse omgang domineert dat laagje van sociale codes, maar daaronder zit een woeste zee van emoties.'

Een Japanse boer die zich nooit eerder geconfronteerd zag met kunst, laat staan dit soort kunst, voelt zich geraakt door 'het leven dat weggespoeld is'. Zijn echtgenote vindt dat hij als man niet eens in de buurt van het kunstwerk zou mogen komen.

Aangrijpend, maar geen moment larmoyant, zijn de ontboezemingen van vrouwen die 'Wasted' koppelen aan hun eigen, niet gelukte pogingen om kinderen te krijgen. Een vrouw voelt zich 24 jaar nadat haar kind dood ter wereld kwam nog altijd schuldig, omdat ze destijds onvoldoende naar de vrucht verlangde, en meent dat die dat voelde.

Van der Horst roert door een kopje soep, in het Lloyd hotel in Amsterdam. Haar werkruimte ligt op een steenworp afstand. Ze maakte Water Children op de golf van het succes van haar vorige documentaire Boris Ryzhy (2009), waarmee ze verschillende internationale prijzen won. Ryzhy - half intellectueel, half straatvechter - gold als een van Ruslands grootste dichttalenten, en begon net door te breken toen hij in 2001 zelfmoord pleegde, 26 jaar oud. Van der Horst scharrelde in vervallen portiekflats van de grauwe industriestad Jekaterinenburg de weinige resterende anekdotes over hem bijeen.

De filmmaakster (1970, Moskou) is zelf half Russisch, maar verliet het land al op tweejarige leeftijd, toen haar moeder zich mocht verenigen met haar Nederlandse echtgenoot. Vader, uit een rood nest, bezocht de Sovjet-Unie als chemiestudent. Nadat ze afstudeerde aan de filmacademie, maakte Aliona van der Horst een film over de eerste, door de Koude Oorlog bemoeilijkte huwelijksjaren van haar ouders; Na de Lente van '68. 'Mijn eigen ouders filmen, dat vond ik al vrij ver gaan. Ik ben niet zo exhibitionistisch ingesteld.'

Dat ze gaandeweg in Water Children ook met haar privéleven op de voorgrond treedt; het niet kunnen krijgen van kinderen, was aanvankelijk helemaal niet haar bedoeling. 'Tomoko stelde op een gegeven moment voor om de rol van interviewer en geïnterviewde om te draaien: dat zij mij ook eens zou ondervragen. Heel Japans deed ze dat overigens, zonder ook maar één directe vraag te stellen. Ik heb er lang over getwijfeld of en in welke mate ik die beelden in mijn film zou verwerken.'

Uiteindelijk besloot ze dat wel te doen. Ook kunstenares Mukaiyama toont pas later in de film haar meer intieme drijfveren achter het maken van 'Wasted'. 'Dus je hebt twee vrouwen die andere vrouwen met van alles confronteren, maar zich aanvankelijk niet uitspreken over zichzelf - dat zorgt voor een interessante, filmische spanning.' Water Children is intuïtief opgebouwd, zonder logische structuur. Als je heel rationeel bent ingesteld, kun je sommige stappen misschien niet volgen.'

Therapie voor de filmmaakster mocht het niet worden. 'Je hoopt met een film iets universeels aan te snijden. Ik ga niet ineens vreselijk zitten huilen in mijn eigen film.'

De titel Water Children verwijst naar een eeuwenoud Japans herdenkingsritueel voor ongeboren, doodgeboren of heel vroeg gestorven kinderen. In speciale kindertempels, en op rotsen aan zee, plaatsen rouwende stellen kleine, op baby's gelijkende beeldjes. 'Het is zowel een baby'tje als een afbeelding van Jizo, een hulpje van Boeddha. Die zorgt ervoor dat de zielen van ongeboren kinderen in het paradijs geraken en niet in de tussenwereld blijven zweven.'

Van der Horst filmde enkele dagen bij de tempels, met haar Super 8 camera. Poëtische, grofkorrelige beelden leverde het op. 'Sommige Japanners kleden de popjes ook aan, met winterkleertjes of zomerkleertjes, afhankelijk van het seizoen. Of leggen speelgoed neer. Ik sprak een echtpaar dat er nu al 50 jaar kwam om hun miskraam te herdenken, wat me zeer ontroerde.'

Ze kwam zelf op het idee om het boeddhistische ritueel te koppelen aan het kunstwerk van Mukaiyama. 'Het zijn uitingen van verdriet die wij in Nederland niet kennen, terwijl we de pijn wel beleven. Die wordt alleen verstopt. Sinds ik aan deze film werk hoor ik om me heen plots heel veel verhalen over miskramen en dode kinderen. Het zou mooi zijn als mijn film die eilandjes van verdriet kan verbinden.'

Films Aliona van der Horst

Dame met het witte hoedje (1997, afstudeerfilm)

Na de lente van '68 (2001, film over het huwelijk van haar ouders)

Passie voor de Hermitage (2003, tv-serie)

Voices of Bam (2006, samen met haar vaste cameravrouw Maasja Ooms geregisseerde poëtische documentaire over de aardbeving in Iran - op het New Yorkse Tribeca festival bekroond met de prijs voor beste documentaire)

Boris Ryzhy (2009, portret van jong gestorven Russische dichter - won prijs voor beste documentaire op het IDFA en het festival van Edinburgh)

Tomoko Mukaiyama (rechts, foto Jelle Mulder), in Japan geboren concertpianiste, won in 1991 het Gaudemaus Concours en musiceerde voor gerenommeerde Europese gezelschappen als het Concertgebouworkest. Sinds tien jaar werkt ze als visueel kunstenaar. Ze is weduwe van de in 2005 overleden Nederlandse fotograaf Philip Mechanicus. Zij kregen een dochter, Kiriko Mechanicus (1995).

undefined

Meer over