Klank/Kwast

De tentoonstelling zit vol uiterst goed gelukte, maar ook net wat minder geslaagde voorbeelden.

Beeldende kunst

Vermeer and Music, the Art of Love and Leisure.

T/m 8/9 in The National Gallery Londen, Trafalgar Square. nationalgallery.org.uk

De schilder kan alles. Dat was ongeveer de verwachting die, na eeuwen kunsttheorie sinds de Renaissance, en geïnspireerd op de Oudheid, in de Hollandse 17de eeuw leefde. De schilder verbeeldt de wereld, de zichtbare en de onzichtbare. Het handelen van de mensen, de kennis en de emoties en de overtuigingen - dat het leven vergankelijk is bijvoorbeeld, en dat je dat niet moet vergeten. Zo'n boodschap kon zo maar schuilgaan in een fruitschaal. Zandlopertje erbij en hup, stilleven wordt filosofie. Opvattingen over huwelijkse trouw, vriendschap en geloof konden worden geschilderd, net als alle seizoenen en zintuigen. Met gemak, nou ja, bijna allemaal. Smaak, geur, tast, zijn niet zo lastig.

Maar één bleef er eigenzinnig. Eén deel van het menselijk handelen, één zintuig was zo ongrijpbaar voor schilders als een mug die je wel hoort maar niet kunt vinden: het zintuig gehoor. Hoe schilder je geluid? Een vrijwel onmogelijke opgave. Het hield ze wel bezig, de kunstenaars. Zo schreef Vondel in 1641 op een geëtst portret van de predikant Cornelis Anslo door Rembrandt: 'Ay Rembrandt, mael Kornelis' stem/ Het zichtb're deel is het minst van hem/ 't Onzichtb're kent men slechts deur d'ooren/ Wie Anslo zien wil moet hem hooren.' Een uitdaging van de dichter aan de kunstenaar, volgens auteur Jan Emmens, om de geportretteerde pratend te verbeelden. En tegelijk een aansporing tot wedijver tussen twee groten: de schilder- en de dichtkunst.

The National Gallery in Londen onderkent deze zomer dat ene, vreselijk moeilijke element voor de 17de-eeuwse schilders, en maakte de tentoonstelling Vermeer and Music. Vermeer, schilder die het leven in geconcentreerde eenvoud verbeeldde, en alweer 18 jaar lang een favoriet van tentoonstellingsmakers wereldwijd, ondanks de magere 36 schilderijen die er van hem bekend zijn. En muziek, van alle kunsten de meest onberedeneerbare aanjager van emoties. Waar gedichten nog iets verwoorden en schilderijen iets concreets uitbeelden, is de muziek aangewezen op het abstracte: klanken en tonen, die de emoties recht uit de luisteraar moeten trekken. Vermeer en muziek zijn verenigd in twaalf schilderijen; een derde van het oeuvre van de kunstenaar. Daarvan zijn er hier in Londen nu slechts vijf te zien. Die vormen dan ook niet het geheel, maar de kern van een tentoonstelling waar ook de muziekinstumenten zelf, de bladmuziek, liedboeken en vele Hollandse voorstellingen van Vermeers collega's te zien zijn.

Met zo'n gestuurde blik voor de bezoeker - kijk naar de kunst en let op de muziek - valt opeens een luitstemmende man op, die eigenlijk geen spat verschilt van de nonchalante gitaarstemmer die we allemaal wel kennen. Zo'n beeld, een man met concentratie voorafgaand aan een lied dat iets los gaat maken, vat al alles samen wat muziek kan doen. Er zit nog net geen plectrum tussen zijn tanden.

Het valt ineens op dat er handen in de lucht hangen die zachtjes de toon slaan. Dat vingers een akkoord pakken en dat er op heel gewone schilderijen erg veel instrumenten te zien zijn.

Muziek is niet alleen vrijwel onmogelijk te verbeelden omdat je het nooit zal kunnen horen, maar ook omdat het nogal lastig is om iemand zingend uit te beelden op zo'n manier dat je ook gelooft dat-ie aan het zingen is en niet op de wc zit, of net in zijn arm wordt geknepen. De zingende mens is visueel niet per se de aantrekkelijkste, de zingende mens in een stilstaand beeld gevat nog minder. Muziek is niet alleen geluid maar ook beweging, onherroepelijk - ook al zo'n lastig ding voor een schilder om te verbeelden.

Het zit in The National Gallery vol uiterst goed gelukte en ook net wat minder gelukte voorbeelden. Zingende kinderen, vrouwen en luitspeler, de bewegingen die bij vioolspelen horen, bij fluit, cello, rommelpot of klavecimbel. Soms zijn twee hondjes in enthousiaste houdingen de verleidingsdans van de afgebeelde mensen aan het spiegelen, om de lading nog wat overtuigender te maken.

The National Gallery breidt het artistieke verhaal uit met een cultuurhistorische vertelling over de rol van muziek in de Hollandse samenleving. Een samenleving waar alle muziek nog live beleefd moest worden en geen concertzalen waren, maar waar toch een grote lied- en muziekcultuur bestond. Als je thuis muziek maakte, deed je dat met je gasten, niet vóór hen. Geen ingehuurde strijkorkestjes, maar iedereen een amateur en samen musiceren. Van onder andere Constantijn Huygens - ook in een portret te zien - is veel bekend over de omgang met muziek in de burgerij, en zelfs de inzet van muziekliefhebberij in het ontwikkelen van een professioneel netwerk. Het museum biedt een brede context bij de schilderijen - er zijn zelfs doorlopend concerten bij op donderdag, vrijdag en zaterdag - en benadrukt, zoals steeds meer tentoonstellingen de afgelopen jaren doen, de emotie die kunst kan oproepen. Liefde, vreugde, verdriet, opwinding, aantrekking.

De vijf schilderijen van Vermeer, de koningsstukken, zijn zelfs niet in een niche geplaatst maar staan naast een klavecimbel, vergelijkbaar met die op de mooie Muziekles (1662-3) uit de collectie van koningin Elizabeth. Op de echte klavecimbel staat evenals op die in het schilderij een spreuk, al is die niet zo symbolisch als op die van Vermeer: 'MUSICA LETITIAE CO(ME)S MEDICINA DOLOR(IS)'; 'de muziek is een metgezel van de vreugde, een medicijn voor verdriet'. Alles is immers geoorloofd voor de kunstenaar om de voorstelling overdrachtelijke betekenis mee te geven.

Drie van de andere Vermeers zijn zo gelijkend dat je vermoedt dat ze pendanten zijn en hangen dan ook naast elkaar: Een jonge vrouw gezeten aan het virginaal, Een vrouw staand aan het virginaal en De gitaarspeelster. In dezelfde periode gemaakt (1670-72), precies even groot, 'als drie coupletten van een lied', zoals de conservator Betsy Wieseman op de audiotour zegt. Een geconcentreerde, bevroren vorm van muziekbeleving door drie vrouwen. Vol gespannen liefdesverwachting en rustige symboliek. Het klinkt misschien stil, maar de harmonie hangt in de lucht.

Extra: NAAST VERMEER

De tentoonstelling Vermeer and Music bevat voornamelijk schilderijen die niet van de hand zijn van Vermeer. Tot de andere werken die worden tentoongesteld horen onder meer Vrouw aan het clavichord van Gerrit Dou, Het Concert van Hendrick ter Brugghen en Portret van Constantijn Huygens van Thomas de Keyser.

Hoe schilder je geluid, vroegen 17-de eeuwse schilders zich al af. The National Gallery besteedt aandacht aan die vraag, aan de hand van werk van Vermeer.

undefined

Meer over