Klaargestoomd in een duur klasje

Steeds meer uitvallers van het gewone onderwijssysteem stappen over naar particuliere opleidingsinstituten. Tenminste als de ouders bereid zijn tot 30.000 gulden per jaar neer te tellen voor een volledig examenpakket....

MIRJAM SCHOTTELNDREIER

'OUDERS kunnen hier tenminste aanleggen met hun jacht', grapt directeur F. van Heijningen van instituut Nieuw Blankestijn in hartje Utrecht. Zijn werkkamer bevindt zich in het souterrain van het statige pand dat uitzicht biedt op het water van de Oudegracht. Op deze zonnige nazomerdag is het daar een va-et-vient van plezierjachtjes. De grap slaat op de soms echte, soms vermeende welstand van de ouders die hun kinderen naar dit particuliere opleidingsinstituut sturen. Want de jongeren die hier versneld hun mavo-, havo- of vwo-diploma willen halen, moeten daarvoor jaarlijks ruim dertigduizend gulden neerleggen. En niet zelden willen ze twee diploma's in twee jaar tijd, zodat bij elkaar een modaal jaarsalaris voor - bijvoorbeeld - een havo-diploma wordt neergeteld.

'Maar het is een misvatting dat je hier een diploma kunt kopen', haast de directeur te zeggen. 'Ouders die dat denken, moeten we teleurstellen. Onze slogan is Waar een wil is, is een snellere weg. Maar die wil moet er wel zijn, naast een bepaalde intellectuele basis. Wij vinden het prima als een leerling zich moet uitrekken, maar als je de balk te hoog legt, gaat het onherroepelijk mis.'

Op Nieuw Blankestijn, zoals het uit 1963 daterende instituut Blankestijn heet na een conflict met de vorige directeur en naamgever, kunnen leerlingen net als in het reguliere onderwijs na afloop een schoolonderzoek en centraal schriftelijk examen doen. Of ze doen staatsexamen, waarbij zij aan het eind van het jaar door een externe commissie schriftelijk en mondeling worden geëxamineerd. Er zitten vijftig leerlingen op school.

Volgens Van Heijningen schuilt in die kleinschaligheid de kracht van zijn onderwijs. Niet dat de gewone scholen massaal falen, integendeel, maar volgens hem zijn er nogal wat leerlingen die kopje-onder gaan in de 'mammoetscholen' die zijn ontstaan door de jarenlange schaalvergroting.

'Persoonlijk contact is voor leerlingen heel belangrijk, dat wordt wel eens onderschat. De leerlingen worden steeds langer en hebben een steeds grotere mond, waardoor ze heel volwassen lijken. Maar dat zijn ze niet, ze hebben aandacht nodig, een aai over hun bol. Daarom zitten bij ons niet meer dan acht leerlingen in een groep.'

Het lijkt er niet op dat de belangstelling voor deze 'dure vorm van speciaal onderwijs', zoals Van Heijningen onomwonden toegeeft, snel zal tanen. 'We worden steeds vaker gebeld om informatie, al blijkt voor de meesten het lesgeld toch een te hoge drempel.' Wie voor minder wil, kan terecht bij het bekendere Luzac College, dat landelijk twaalf vestigingen heeft en 1100 leerlingen telt.

Ook op de Nieuwe School, in de binnenstad van Amsterdam, wordt sterk gehecht aan kleinschaligheid. Op deze particuliere school (kosten: 24.000 gulden voor een volledig examenpakket) zijn 75 leerlingen ondergebracht in een barok grachtenpand. 'Wij willen zelf liever niet groeien omdat daarmee de persoonlijke aandacht en de speciale sfeer in het geding zouden komen', zegt directeur M. Brokking. Maar aan belangstelling is geen gebrek. 'Zonde, denk ik vaak als ik hoor met welke problemen een kind kampt. Wij zouden heel geschikt zijn, maar dan blijkt het schoolgeld te hoog.'

De animo voor het particuliere onderwijs is veel groter dan het netto aantal leerlingen dat zich daar ophoudt. Dat is nog altijd te verwaarlozen in vergelijking met de massa die in het regulier onderwijs verblijft. Veel groter is de stroom leerlingen die het reguliere onderwijs verlaat om zijn diploma te halen in het gesubsidieerde algemeen vormend volwassenenonderwijs; het vavo, dat zich heeft ontwikkeld uit wat in de jaren zeventig als 'moedermavo' begon.

De 'moeders' die vroeger niet mochten doorleren en dit tweede-kans-onderwijs met beide handen aangrepen, zijn uit de schoolbankjes verdreven. Zij bestaan nauwelijks meer of zoeken dan wel hebben een baan. Hun plaats is ingenomen door vooral jongeren tussen zestien en twintig jaar die tal van redenen hebben om de gewone mavo of havo links te laten liggen en nu, overdag of 's avonds, proberen versneld hun diploma te halen.

Op het Amsterdam College in stadsdeel Bos en Lommer is van volwassenheid in eerste instantie weinig te merken. In de mavo-klas gaat op de eerste lesdag een plattegrondje rond. Een knulletje in een te groot jack en met een te grote tas zit naast een Surinaams meisje dat met grote Bambi-ogen luistert naar de 'meester' - zoals de leraar Engels wordt genoemd - die geduldig uitlegt waar iedereen zijn naam moet invullen. 'Schrijf rechtop, in je zondagse handschrift', maant hij het clubje op vaderlijke toon. Ook controleert hij of iedereen de juiste boeken heeft besteld en adviseert hij in het werkboek met potlood te schrijven.

Wie de leerlingen persoonlijk spreekt, treft meer volwassenheid. Neem de Bulgaarse Linda Mihaylova (18), die haar mavo-opleiding in de derde klas moest afbreken omdat haar moeder ernstig ziek werd en verzorging nodig had. Vanaf haar zestiende werkte ze fulltime als caissière. Zij besloot later haar schoolopleiding te hervatten, woont inmiddels op kamers en werkt er parttime bij omdat zij een deel van haar studie en levensonderhoud zelf moet betalen.

'Ik vond het een beetje schandelijk om als bijna 19-jarige weer in drie mavo op een gewone school te gaan zitten, tussen de kinderen. Ik wil versneld m'n diploma halen. Ik heb wel bij een particulier instituut geïnformeerd naar de mogelijkheden, maar toen ik hoorde dat het me 26.000 gulden zou kosten, was het wel duidelijk. Die heb ik niet.'

De niet aflatende trek naar leerroutes buiten het reguliere stelsel om, zijn onderwijsminister Ritzen niet ontgaan. Al jarenlang werkt de systeembouwer uit Zoetermeer aan een sluitend stelsel van opleidingen, waarin leerlingen zonder omwegen, dus zo snel en efficiënt mogelijk, van A naar B gaan. Blijven zitten, een jaartje overdoen, laat staan twee jaar, of een omweg volgen van mavo, via havo naar vwo: het zijn slingerende, en kostbare, bergweggetjes die hem een doorn in het oog zijn.

Dus probeert de bewindsman al een paar jaar de groep 16- en 17-jarigen te verbieden naar het volwassenonderwijs uit te wijken. Volgend jaar mogen ze niet meer, tenzij de inspecteur dispensatie verleent. Ritzen vindt dat deze leeftijdsgroep thuishoort in het eerstekans-onderwijs, de reguliere scholen.

0 E CIJFERS leren dat zij aan die wens zelf niet gauw gehoor zullen geven. De afgelopen drie jaar was liefst 13 procent van alle mavo-leerlingen in het volwassenenonderwijs pas 16 of 17 jaar. Terwijl de groep mavisten in het volwassenenonderwijs in z'n geheel aan het krimpen is. Onder de havo-leerlingen zijn de 16- en 17-jarigen met 7 procent ook flink vertegenwoordigd.

Is er dus iets grondig mis in het reguliere onderwijs? Dat zul je docenten in het volwassenenonderwijs en bij de particuliere instellingen niet gauw horen zeggen. 'Wij bieden een duur soort speciaal onderwijs dat hard nodig blijkt te zijn', aldus directeur Brokking van de Nieuwe School. 'Er zijn allerlei oorzaken waardoor leerlingen in het reguliere onderwijs het niet bolwerken. Dat kan te maken hebben met privé-omstandigheden, concentratiestoornissen, met sociale problemen of met bijvoorbeeld dyslexie.'

Hoe solide het roll off, roll on-onderwijssysteem ook oogt, er kleven in de praktijk nog heel wat gebreken aan. Neem de leerling die - op advies van de brugklasmentor - eerst mavo ging doen om daarna door te stoten naar de havo. Bij de overgang blijkt dat de jongen een vak op mavo-C-niveau heeft gedaan, terwijl de havo van iedereen het D-niveau verlangt. Exit havo-route. Of neem de leerling die twee keer in de mavo bleef zitten en van school moet omdat hij nog maar vijf jaar over de mavo mag doen van Ritzen. Die wil niet opeens een korte beroepsopleiding, zoals Ritzen heeft bedacht, maar nog steeds zijn mavo-diploma.

Mirjam (18) vertelt dat ze een 'vreselijke puber' was op de strenge 'kakmavo' waar ze zat. Ze had geen zin om te leren, verzon allerlei trucs om te kunnen spijbelen, kreeg ruzie met de meeste docenten, kortom, werd met graagte aan de poort gezet toen zij met school wilde kappen. 'Ik wou op dat moment werken. Maar als ik naar een andere school had gewild, had dat niet gekund. Als ze van je voorgeschiedenis horen, hoeft niemand je meer.'

Mirjam ontdekte dat ze niet haar hele leven achter de kassa wilde slijten, en was dolblij toen ze er achter kwam dat ze in Utrecht in het volwassenenonderwijs, onderdeel van een Regionaal opleidingen centrum (Roc), op de 'Sprint-mavo' versneld haar diploma kon halen. 'Ik moet er niet aan denken weer in mavo drie te gaan zitten. Dan zit ik tussen die kinderen en moet me met briefjes melden als ik te laat kom. Bovendien ben ik dan nog twee jaar bezig voor m'n diploma. Hier is het vrijer, je wordt volwassen benaderd en in de klas is de sfeer normaal.'

De ouders van Coen (18) leggen dit jaar voor de tweede keer veel geld neer. Hij wil z'n vwo-staatsexamen halen, nadat hij vorig jaar op de Nieuwe School zijn havo-diploma binnensleepte. 'Mijn ouders hoeven er niet krom voor te liggen, ze kunnen het wel betalen, maar ik besef heus wel dat het een hoop geld is en dat ik niet kan luieren.'

Coen begon op een zelfstandig gymnasium, ging een keer met de hakken over de sloot over, bleef een keer zitten, vertrok naar de havo op een ander lyceum, en bleef prompt weer zitten. 'Ik heb kennelijk meer begeleiding nodig, ik ben niet zelfstandig genoeg', analyseert de voormalige spijbelaar, die jaren met weerzin naar school ging en zowel thuis als op school permanent bonje had.

E.Maas (38) zit ontspannen in zijn achtertuin, waar de vogels een concert geven in zijn appelboom. Al jaren geeft hij bijles in economie, wis- en natuurkunde, handelskennis. Hij heeft inmiddels twee hoofdstromingen in zijn clientèle ontwaard. 'Je hebt mensen die te maken hebben met een technische achterstand in een of meer vakken, die op verschillende manieren kan zijn opgelopen.' Die helpt hij simpel met het wegwerken van de manco's.

0 EN ANDERE groep, die een stuk kleiner is, zal het volgens Maas nimmer in het op de 'industriële produktie' geënte onderwijs redden. 'Ik noem ze maar de authentiekelingen. Ze zijn niet dom, integendeel, maar ze passen niet in het gewone onderwijssysteem. Ze zijn gewend zich te meten aan objectieve criteria, waardoor ze steeds falen. Dan moeten ze naar een psycholoog, die op dezelfde manier te werk gaat en via de psychiatrische sloot kom je vanzelf in de plomp.'

Maas verleent derhalve 'onderwijskundige EHBO'. 'Ik probeer zwaargewonden een leefbaar leven te offreren en ze naar de overkant te brengen. Dit soort mensen kan, meer dan anderen, alleen uit zichzelf leren, uit hun natuur. Wel, ik let eerst op hun welbevinden. Ik draai de boel om, ik breng de stof naar hun persoon toe. Dan groeit het welbevinden vanzelf, leren wordt weer leuk, en dan gaan ze dingen van zichzelf eisen.'

Op de laatste reguliere school waar Coen verbleef, was men begonnen te experimenteren met een vernieuwde 'tweede fase'. Ritzen wil dat scholen 'studiehuizen' worden, waarin de leerlingen zelfstandig leren werken en de leraar meer individueel begeleider wordt dan groepsdocent voor de klas. Een oefening dus in het verkrijgen van studievaardigheden die in het hoger (beroeps)onderwijs van studenten worden gevraagd. Coen: 'Je had vijf weken les en dan een blok tentamens, dat kon ik helemaal niet aan.'

Brokking ziet in de aanmeldingen van dit nieuwe jaar de voorafschaduwingen van deze onderwijsvernieuwing, waar sommige ouders voor op de vlucht zijn. 'Het idee is goed, maar voor sommige leerlingen is het te hoog gegrepen. Wij werken in feite ook zo, maar dan wel in groepjes van acht à tien. Met dertig leerlingen lukt dat niet meer.'

Niemand gelooft dat een onderwijssysteem zonder uitvallers denkbaar is, en niemand vertrouwt dat het studiehuis de panacee is. 'Laat de overheid zich verder terugtrekken en niet elke school hetzelfde systeem opleggen', klinkt het van het strak geleide Nieuw Blankestijn. Voor de authentiekelingen ziet bijspijkeraar Maas een ander alternatief: 'Als je Ivan Illichs oude idee om de maatschappij te ontscholen vertaalt in geïndividualiseerd onderwijs op maat, klinkt het al niet meer zo van Mars'.

Terzijde betreurt G. Danner, locatie-directeur van de 'examenfabriek' in Bos en Lommer, het lot dat het tweedekans-onderwijs uiteindelijk nog beschoren lijkt. Ritzens stroomlijning van het onderwijsgebouw wordt volgens haar wel erg eenzijdig door de arbeidsmarkt gedicteerd. 'Intussen slopen we het gebouw van de permanente educatie. Je zou hier eens gewoon een vak filosofie of kunstgeschiedenis willen volgen'

Meer over