Klaar voor de export

Op scholen nemen ze de plaats in van het hele verhaal. Schindler's List, Saving Private Ryan, Thirteen Days, The Patriot - Hollywood (her)schrijft de geschiedenis en gaat verder....

door Chris Keulemans

1.

Drie weken geleden hingen ze er opeens. Op lantaarnpalen, bomen en affichezuilen, vooral in de buurt van de universiteit. Kleine aanplakbiljetten met politieke blokletters. Met de bus naar Genua, stond erop, actie voeren tegen de G8!

Op zoek naar meer informatie stuitte ik op websites vol behulpzame Italiaanse activisten. Neem tenten en gasmaskers mee, zeiden ze, maar ook spuitbussen tegen de muggen. En je paspoort, want de politie is massaal op straat en controleert iedereen. Verder uitgebreide programma's voor lezingen en workshops, onder het motto 'A different world is possible'. Klimaatpolitiek, goedkope medicijnen voor de derde wereld, open grenzen voor migratie, betere werkomstandigheden in de sweatshops van de multinationals, de hele alternatieve agenda komt aan de orde. Allemaal in de de gele zone van de stad, die voor de gelegenheid in tweeën is gedeeld. De haven en het vliegveld gaan dicht, de treinstations op één na ook, het autoverkeer ligt aan banden. De rode zone van Genua, waar de regeringsleiders vanaf vandaag vergaderen, wordt van overheidswege met barricades afgesloten. 'Het is hier net alsof de stad zich opmaakt voor een oorlog', zegt iemand in een discussiegroep over de toekomst van de protestbeweging.

Alleen op de toeristensite van de stad is alles rustig. Er staat een prachtige foto op van de oude stad, zoals die rond de haven is gedrapeerd. Hij komt me vreemd vertrouwd voor. Grote schepen liggen roerloos bij elkaar. Ze spiegelen in het blauwe water. Op de kade kalme bedrijvigheid. Er heerst een nietsvermoedende vrede. Waar heb ik dat toch net gezien? Natuurlijk: in Pearl Harbor, vlak voor de aanval. Grappig. Ik kijk naar een oude Italiaanse stad en denk aan een nieuwe Amerikaanse film. Zo werkt dat dus, culturele globalisering.

2.

Daarom zie ik ook, net als iedereen, de overeenkomst tussen Naomi Klein en Lara Croft: mooi, onversaagd en slim genoeg om de vijand met zijn eigen wapens te verslaan. Maar Klein, auteur van het succesvolle boek NoLogo, is niet het enige gezicht van de anti-globaliseringskaravaan. Natuurlijk, legt ze aan de bezoekers van de site NoLogo.org uit, vinden journalisten het makkelijker om een hiërarchische beweging in beeld te brengen, met een bekend gezicht aan het hoofd. Maar deze beweging, als je het al één beweging mag noemen, concentreert zich niet op één issue en heeft niet één machtscentrum. Het is juist de veelkoppigheid die de meest uiteenlopende mensen aantrekt. Alle mogelijke actiegroepen leven op sinds Seattle. Niet alleen de stenengooiers, maar ook de dromers, de vergadertijgers en de noeste bouwers aan een andere wereld.

Typisch MTV-activisme, zeggen critici: versnipperd, zonder focus, niet lineair. Maar al die losse groepen, werkend in een roes van constante, losjes gestructureerde, bijna dwangmatige uitruil van informatie, hebben drie dingen gemeen. De vijand is de mondiale deregulering van de handel, die zorgt dat er steeds meer macht en rijkdom in steeds minder handen terechtkomt. De oplossing ligt in 'community-based decision making power', doelgerichte gemeenschappen met zeggenschap over het eigen bestaan. En de strategie is die van het internet.

Tegenbewegingen kiezen altijd de media van hun tijd. Ze worden erdoor gevormd en begrensd. In de jaren van zware industrie protesteerden de arbeiders op rokerige massavergaderingen. De eerste jaren van elektrische muziek en kleurentelevisie waren voor de hippies. De vroege kraakbeweging deed het met radionetwerken en groezelige stencils. En de nieuwe protestbeweging bedient zich van internet, het medium dat tegelijk de drager en de criticus is van de globalisering.

Internet geeft de beweging-die-geen-beweging-is haar snelheid en volume, maar behoedt haar ook voor samenhang. Dat is juist goed, zegt Klein. Het is te vroeg om vastgepind te worden op één dominante, allesomvattende visie. De kunst is het uitstellen van de ideologie. Daarom waarschuwt ze tegen overconcentratie op het al te letterlijk volgen van de politieke agenda. 'Willen we meeting-stalkers worden, de wereldleiders achterna lopend als waren ze de Grateful Dead?'

Ze weet waar ze bang voor is. De cool-hunt van de multinationals is de beweging op het spoor. Zodra ze in één beeld te vangen zijn, worden ze ingelijfd als handelswaar, zoals de grunge door Gap en de hiphop door Tommy Hilfiger. De beweging mag geen merk worden. Het is juist tegen de merkenterreur waarmee mondiale ondernemingen de wereldmarkt veroveren, met alle kopersmanipulatie en arbeidsmisbruik vandien, dat mensen in busjes naar Genua rijden.

3.

Pearl Harbor is nu ook een merk. Geen verrassingsaanval of historische datum meer, maar een blockbuster met een reclamebudget van zo'n veertig miljoen dollar. Een slachtpartij gevangen in het icoon van de jonge vrouw die beduusd opkijkt, haar wasgoed wapperend aan de lijn, naar de laag overvliegende Japanners tegen een donkergrijze wolkenlucht. In de eerste weken van deze zomer bezette de dreigende poster overal ter wereld duurbetaalde rechthoeken in het straatbeeld. Hij overschaduwde de aanplakbiljetten tegen de G8 volledig.

Merken beloven ons iets waar de samenleving naar op zoek is, zegt Naomi Klein, maar verkopen ons iets anders. Starbucks belooft een gemeenschapsgevoel, maar verkoopt koffie. En Pearl Harbor? Die belooft ons spektakel, maar verkoopt een wereldbeeld. Een tegelijk cynisch en argeloos wereldbeeld, waarin je eerst iets moet verliezen om daarna alles te winnen.

Zelden is er zo veel geld uitgegeven aan het maken van dingen die kapot moesten. De film is een uitstalling van offers. Alles gaat eraan: vliegdekschepen, munitiedepots, de geloofwaardigheid van generaals, verpleegstersdromen, palmstranden, een paar duizend mensenlevens, de onschuld van een natie. Pearl Harbor is hier afgeschilderd als een welhaast Servische overwinningsnederlaag. Inclusief de ontwerkelijking van de politiek: als president Roosevelt zijn legerstaf wil bewijzen dat niets onmogelijk is, ook een vergeldingsaanval op Tokio niet, staat hij zomaar op uit zijn rolstoel. Wilskracht overwint polio. En hoofdrolspeler Ben Affleck trouwt met Kate Beckinsale. Want dat is het einddoel, meer nog dan de zege van het vrije Westen. De oorlog is in de eerste plaats een opeenstapeling van obstakels voor een romance die anders binnen tien minuten bezegeld zou zijn.

Met de feiten is losjes omgesprongen. Soms vroeg het verhaal erom. 'Daar is niets oneerlijks aan,' zei Affleck, 'it's all for the sake of the narrative.' En soms was het de markt. De Japanse bevelhebbers worden met alle égards geportretteerd. Logisch, legde een woordvoerder van Disney uit, als je bedenkt dat Titanic ook 20 procent van zijn winst in Japan haalde. Bovendien, grinnikte hij, de mensen weten toch wel wie de oorlog uiteindelijk gewonnen heeft.

Intussen trekt de film een miljoenenpubliek, dat niet komt voor de historie, maar voor spektakel en romantiek. Zoals producent Jerry Bruckheimer al zei: 'It's a love story, period.' Maar wel een liefdesverhaal dat het beeld gaat bepalen van de zondagmorgen die volgens een Amerikaanse enquête na de landing op de maan als het meest dramatische moment van de twintigste eeuw geldt. De film als geheugenvervanger, zoals Schindler's List, Thirteen Days, Malcolm X en The Patriot dat ook zijn. Op scholen nemen ze de plaats in van het hele verhaal. Geen verschillende versies meer, geen langzaam veranderend verhaal met achterkanten en pas ontdekte nieuwe feiten, alleen maar de film.

Het merk Pearl Harbor zet Amerika neer als een land van onoverwinnelijke jongetjes. Een sterk en simpel beeld, klaar voor de export. Mogelijk gemaakt door een coproductie van Disney en het Pentagon, zoals Bart van der Put het noemde in Het Parool. In de credits worden het leger, de luchtmacht en de marine uitvoerig bedankt voor hun medewerking. De culturele globalisering als onderneming van de militaire entertainmentsindustrie. Patriottisme voor de overzeese markt.

De Britse officier in de film wist het al: 'God help anyone who goes to war with America.' Het is verstandiger om niet tegen Amerika te zijn, maar zelf Amerika te worden. Wie wil er niet een onoverwinnelijk jongetje zijn? De rest van de wereld laat zich gretig globaliseren. 'Een homogene internationale cultuur dreigt', schrijft de Cubaanse kunstcriticus Gerardo Mosquera in Silent Zones, een uitgave van de Rijksacademie over globalisering en culturele uitwisseling. 'Uitlopend in het elimineren van lokale tradities als bron van identiteit. De Noord-Amerikaanse popcultuur doet met zijn inventiviteit, dynamiek en sterke netwerken van distributie en marketing zijn invloed over de hele wereld gelden.'

Het is een wonderlijke tijd. Juist nu schuldbekentenis en schuldverwerking de beschaafde wereld kenmerken, nu men tribunalen en afkoopsommen instelt voor de nabestaanden van massamoord en slavernij, onderneemt Amerika een nieuwe kolonisering. Niet van land, maar van de verbeelding. Een vanuit het centrum aan de wingewesten opgelegde cultuur, in de beste koloniale traditie.

4.

Maar deze 21e eeuwse vorm van kolonisatie stuit op weerstand. Misschien is Pearl Harbor toch een brug te ver. De film roept verzet op. Een schizofreen verzet: de aandacht is enorm, maar de teleurstelling ook. Hij blijft in alle opzichten achter bij zijn grote voorbeelden, Titanic en Saving Private Ryan. De kritieken zijn slechter, het spektakel minder memorabel, de morele waarde schraler, de inkomsten lager en de hit minder groot.

Ligt dat alleen aan de kwaliteit van de film, of aan een breder onbehagen. Naomi Klein schrijft dat in een merkenwereld cultuur iets is wat je overkomt, wat je opgeplakt krijgt, niet iets waar je aan deelneemt. De globalisering heeft meer te maken met culturele hegemonie dan met een weefsel van communicatie en uitwisseling.

Daarom eisen bijvoorbeeld mensen die vandaag in Genua protesteren het recht op zelf hun identiteit te verzinnen. Een backlash van lokale culturen tegen de globalisering, noemt de Britse denker Jeremy Rifkin het in Engelse krant The Guardian. Voorbeelden genoeg. Hindu's in India vallen McDonald's aan. In Canada verzetten wijken zich tegen de komst van supermarktgigant Wal-Mart. In Engeland en Duitsland heersen verwoede discussies over wat Engels en Duits nog betekent in een steeds Amerikaanser wereld. Het massale succes in Frankrijk van de film Le fabuleux destin d'Amélie Poulain, een modern sprookje over een jonge serveerster op Montmartre die haar ouders kwijtraakt en daarom andermans levens begint te repareren, is een overwinning van de lokale, vaderlandslievende filmcultuur op Hollywood.

Rifkin neemt het protest tegen de globalisering serieus. Nadat politiek en bedrijfsleven jarenlang bepaalden wat er aan de vergadertafels besproken werd ziet hij nu een derde partij aanschuiven: actiegroepen en organisaties die zich sterk maken voor 'quality of life issues'. Voor mensenrechten, milieu, gezondheid, lokaal erfgoed en kunst, tegen de kolonisering van de cultuur door Monsanto, AOL-Time Warner, Disney en de anderen.

Deels komen daar nieuwe vormen van cultureel nationalisme uit voort, zoals 'Amélie' en Englishness. Dat is het nadeel. Interessanter is de uitwaaierende stijl van de nieuwe anti-globaliseringsbeweging. Weinig bureaucratie, tijdelijk de tenten opslaan en dan weer verder, geen sporen achterlatend dan een archiverende website. 'Multinationals zijn een soort reuzentankers', zegt John Jordan van Reclaim the Streets, 'en wij een school vissen.'

Het initiatief van de Italiaanse filmmaker Francesco Maselli is een mooi voorbeeld. Tijdens de G8 in Genua nodigt hij dertig Italiaanse regisseurs uit om alle verschillende protesten te registreren. Filmers als Ricki Tognazzi en Pasquale Scimeca gaan laten zien wat CNN niet vertoont. Niet alleen de leiders en de rellen, maar de veelkoppigheid van het verzet. Veel kleine verhalen tegenover het grote verhaal. Allemaal verschillende perspectieven, als alternatief voor de massieve epiek van Pearl Harbor. De oudste deelnemer is Gillo Pontecorvo, die met The Battle of Algiers in 1965 de vorige anti-koloniale oorlog vastlegde. Cinema heeft een vrijheid, claimt hij, die we op televisie niet meer kennen.

5.

Maar natuurlijk had Augusto Monterroso gelijk. De oude schrijver uit Guatemala werd beroemd met De dinosaurus, een verhaal van één regel dat waarschuwt voor al te veel optimisme: 'Toen hij wakker werd, was de dinosaurus er nog steeds.' Het leven is geen droom. Pearl Harbor gaat niet meer weg. De G8 ook niet. Maar toch: misschien is niet de hele wereld te koop. Wat begon met 'the day of infamy' zou wel eens kunnen uitlopen op 'the summer of resistance'. De zomer dat Amerika zich, genietend van zijn overmacht, liet overvallen door een tegenstander die het niet zag aankomen.

Meer over