Kinderparadijs te vaak herschapen

Ruud van Empel herschept het verloren kinderparadijs, maar laat zien dat de ideale wereld een illusie is.

Fotografie: Ruud van Empel **

Ruud van Empel, Fotowerken 1995-2010

T/m 27/11 in het Groninger Museum, groningermuseum.nl.

Het lijkt een ideale, vergane wereld, met van geborgenheid stralende gordijnen en een onschuldig kijkend jochie in groengeruit kinderkostuum. Souvenir#1 (2008) zou een zelfportret van de kunstenaar kunnen zijn op 6-jarige leeftijd, staat bij het beeld te lezen. Maar het is Ruud van Empel niet. Sterker nog, het kind bestaat helemaal niet. Het is op de computer bij elkaar geshopt uit honderden zelfgemaakte foto's, met wangfragmenten van het ene kind, stukjes oog en knie van een ander.

Ruud van Empel (1958) werd in de jaren tachtig en negentig bekend als vormgever van de bioscoopfilm Theo en Thea en de ontmaskering van het tenenkaasimperium en van het televisieprogramma Kreatief met Kurk. Halverwege de jaren negentig stapte hij over naar de autonome kunst. Zijn digitale fotocollages vinden sindsdien gretig aftrek; zelfs het Britse popicoon Sir Elton John is een fan. In het Groninger Museum is nu een overzicht met fotowerken van Van Empel van 1995 tot 2010.

Daar is mooi te zien dat Van Empel na een serie bizar gedecoreerde kantoorkamers al snel zijn grote liefde vindt: de reconstructie van het verloren kinderparadijs. In verschillende series spatten kinderen van steeds dezelfde leeftijd - zo tussen 6 en 8 - van de muren, bleek of donker, vaak meisjes, maar ook jongens, gehuld in feestelijke jarenzeventigjurkjes of ouderwets aandoende pakjes, met kniekousen en korte broek. Met grote poppenogen staren zij de wereld in, meestal vanuit een weelderig vormgegeven natuur.

Van Empels naïef ogende poppenmeisjes doen denken aan de collages van de Amerikaanse outsider-kunstenaar Henri Darger (1892-1973). Met ouderwets knip- en plakwerk en met steeds hetzelfde prototype onschuldig meisje - vlechten, kniekousen, wit kanten jurk - reconstrueert ook Darger het verloren kinderparadijs. Zoals zijn landgenoot Anthony Goicolea met digitaal knip- en plakwerk het verloren puberparadijs tevoorschijn tovert, bevolkt door steeds dezelfde gekloonde pubers.

Maar bij Darger en Goicolea wordt het paradijs openlijk belaagd door veldslagen, seksuele obsessies of broeierig ontluikende erotiek. In Van Empels foto's spelen seks en geweld nagenoeg geen rol. Hij lijkt vooral gefascineerd door het herscheppen van een perfecte, onschuldige, net echte maar voorgoed verdwenen wereld, aan de hand van kleding en voorwerpen uit zijn jeugdjaren.

Pas in tweede instantie roept die spiegelende, onschuldige perfectie bevreemding op. In het geval van het jochie uit Souvenir is de haargrens zo strak, staat het hoofd zo wiebelig op de nek en zijn de knieën zo plat, dat het kind niet tot leven komt. Ook de andere kinderen zijn bij nadere beschouwing net als de bladeren en de bomen van bordkarton, de ideale wereld blijkt een illusie. In de serie Brothers & Sisters (2009) werken de benauwde blikken van de kinderen en hun stijve en afstandelijke poses vervreemding in de hand. In de subtiele ondermijning van het net echte paradijs ligt Van Empels kracht.

Maar het gaat vaak mis, zoals ook in Groningen is te zien. Dan lijkt Van Empel zo ingenomen met zijn vondsten dat hij maar blijft variëren op hetzelfde thema. Vooral in de over alle zalen uitgespreide, dominante serie World blijven de donkere kinderkoppies of blote torso's maar opduiken uit een idyllische waterplas of een exotische jungle. Dan begint die voortdurend dezelfde, in het midden gecentreerde, platte poppenpose te vervelen, maar ontstaat ook de vraag wat Van Empel nu eigenlijk wil, anders dan dat beeldschone contrast tussen donkerkleurige kinderhuid en fluoriserend groene natuur.

Dat een kunstenaar eindeloos varieert op eenzelfde, blijkbaar goed verkopend thema, is te begrijpen. Maar dat het museum geen scherpere keuze maakt, is onbegrijpelijk. Eigenlijk is dit overzicht voor Van Empel een maatje te groot.

Bijbehorende door Van Empel vormgegeven catalogus: € 42,50. Lezing Ruud van Empel: woensdag 12 oktober.

Soms lijkt Van Empel zo ingenomen met zijn vondsten dat hij maar blijft variëren op hetzelfde thema. Vooral in de serie World blijven de donkere kinderkoppies of blote torso's maar opduiken uit een idyllische waterplas of een exotische jungle. Dat het Groninger Museum geen scherpere keuze maakt, is onbegrijpelijk.

undefined

Meer over