Hoofdpunten

Kinderopvang grotendeels gratis, nieuwe kerncentrales en een minister voor wonen: dit staat er in het coalitieakkoord van Rutte IV

Met scherpere klimaatdoelen, grotendeels gratis kinderopvang en ‘voltooid leven’ als vrije kwestie presenteert het kabinet-Rutte IV zich aan het land. Een overzicht van de belangrijkste plannen die het regeringsbeleid de komende drie jaar zullen gaan bepalen.

Gijs Herderscheê en Raoul du Pré
Partijleiders Segers (ChristenUnie), Kaag (D66), Rutte (VVD) en Hoekstra (CDA) onderweg naar de Statenpassage van de tijdelijke Tweede Kamer, waar zij woensdag het coalitieakkoord presenteerden. Beeld ANP
Partijleiders Segers (ChristenUnie), Kaag (D66), Rutte (VVD) en Hoekstra (CDA) onderweg naar de Statenpassage van de tijdelijke Tweede Kamer, waar zij woensdag het coalitieakkoord presenteerden.Beeld ANP

De bestuurscultuur

De nieuwe bestuurscultuur, het onderwerp dat vooral onder aandrang van D66 – ‘nieuw leiderschap’ – de afgelopen maanden dominant was, speelt een hoofdrol in het coalitieakkoord. Acht alinea’s telt het voorwoord. Daarvan gaan er vier over het functioneren van de overheid zelf.

Rutte IV wil een ‘andere politieke cultuur. Een politiek waarin verschillen worden overbrugd in plaats van worden uitvergroot’. Daarvoor zal samenwerking worden gezocht met constructieve partijen – dus ook met de partijen die in de formatie buiten de deur werden gehouden. De democratische rechtsorde moet versterkt worden. ‘De sterke overheid die wij voor ons zien heeft oog voor de menselijke maat, is begrijpelijk, bereikbaar en aanspreekbaar.’ Zo hoopt het toekomstige kabinet het vertrouwen in de politiek te herstellen.

De scheiding tussen Kamer en kabinet moet duidelijker worden door de rol van de Kamer te versterken. Er komt meer geld voor structurele ondersteuning van Kamerleden en er zal ruimte komen voor informatie-uitwisseling tussen ambtenaren en Kamerleden. Een dergelijk contact was tot op heden ongewenst. Opmerkelijk ook: bij de benoeming van topambtenaren wordt meer naar deskundigheid gekeken. Door het stringente roulatiesysteem ging het daar de afgelopen jaren soms mis.

Toeslagen

De kinderopvang wordt grotendeels gratis. ‘In stappen verhogen we de vergoeding van de kinderopvang tot 95 procent voor werkende ouders.’ De toeslag wordt uitbetaald aan kinderopvanginstellingen. Ouders betalen alleen nog een eigen bijdrage. Ook de huurtoeslag wordt hervormd en vereenvoudigd.

Het klimaat

Om uiterlijk in 2050 klimaatneutraal te zijn, scherpt het kabinet Rutte IV het CO2-reductiedoel voor 2030 aan tot ten minste 55 procent. ‘We committeren ons hard aan dit doel en zullen indien nodig extra stappen zetten om dit te realiseren.’ Rutte IV streeft naar 70 procent reductie in 2035 en 80 procent in 2040.

Er komt een minister voor Klimaat en Energie die de regie voert over het beleid en het klimaatfonds, waarin de komende tien jaar 35 miljard euro wordt gestort. Het gebruik van houtige biomassa voor de opwekking van energie wordt zo snel mogelijk afgebouwd.

Kerncentrales en rekeningrijden

Het kabinet wil twee nieuwe kerncentrales laten bouwen. Rutte IV meent dat kernenergie een aanvulling kan zijn op zon, wind en geothermie. Ook kan zij worden ingezet bij de productie van waterstof. Kernenergie maakt Nederland daarnaast minder afhankelijk van de import van gas. Om die redenen blijft de kerncentrale in Borssele langer open. Kernenergie is ook nodig om de beoogde CO2-reductie te halen. In dat kader gaat het kabinet de invoering van rekeningrijden in 2030 voorbereiden.

Lees ook

Een kerncentrale zet je niet zomaar even neer, de bouw kost tijd en vooral heel veel geld. En hebben we nucleaire energie eigenlijk wel nodig?

Stikstof

In de vorige coalitie en in de verkiezingscampagne stonden CDA en D66 recht tegenover elkaar zodra het woord stikstof viel: D66 streefde naar een halvering van de Nederlandse veestapel, het CDA wil best meedenken over verkleining maar geen boer mocht gedwongen worden te stoppen. Het compromis ligt in het midden: de coalitie gooit er heel veel geld tegenaan om natuur te herstellen en boeren te verleiden tot stoppen: er komt een fonds dat oploopt tot 25 miljard euro in 2035.

Boeren zullen dus worden uitgekocht, zeker in de nabijheid van natuurgebieden, maar dwang komt er niet. De bedoeling is om het in goed overleg met de veehouders te doen. ‘In gebieden waar de opgave tot emissiereductie en natuurherstel dermate groot is dat vrijwilligheid niet langer vrijblijvendheid betekent, gaan we op het boerenerf het gesprek aan om samen te zoeken naar de mogelijkheden.’

Wonen

Er komt weer een minister voor Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening (VRO).

Om de woningcrisis het hoofd te bieden, moeten er rond de 100 duizend woningen per jaar bij komen. Een van de manieren waarop het kabinet-Rutte IV dat hoopt te bereiken, is afschaffing van de verhuurdersheffing, de belasting voor woningcorporaties. Als tegenprestatie komen er ‘bindende prestatieafspraken met de corporaties’, zodat het geld dat ze straks overhouden wel wordt gebruikt ‘voor de bouw van flexwoningen, betaalbare huurwoningen, renovatie, verduurzaming en voor de leefbaarheid van wijken’.

De sociale huur voor mensen met een lager inkomen gaat omlaag. De huur voor mensen met een hoger inkomen die in een sociale huurwoning wonen, stijgt stapsgewijs tot de marktconforme huur.

Huizenbezitters worden vooralsnog met rust gelaten: over de hypotheekrenteaftrek is nog geen knoop doorgehakt.

De verruimde schenkingsvrijstelling voor de aankoop van een eigen woning, de ‘jubelton’ waarmee ouders hun kinderen kunnen helpen, wordt geschrapt.

Digitale veiligheid

Er gaat meer geld voor ‘cyberexpertise’ naar de politie, rechtspraak, het OM en Defensie om aanvallen met gijzelsoftware aan te pakken. De toezichthouder Autoriteit Persoonsgegevens krijgt meer middelen en er komt een aparte toezichthouder op algoritmen.

Lees ook

Waarom al die data­lekken ons toch echt zorgen moeten baren en wat ertegen te doen is.

Het delen van dreigingsinformatie moet makkelijker en sneller gaan, al is onduidelijk hoe precies. Het Nationaal Cyber Security Center blijft in zijn huidige vorm bestaan, maar zal beter moeten samenwerken met het Digital Trust Center, overheden, bedrijven en wetenschappers.

Spionage wordt strafbaar. Dat is opmerkelijk, omdat spionage wordt geaccepteerd tussen staten en Nederland er zelf aan meedoet. Wellicht bedoelt het kabinet in spe dat Nederland buitenlandse inmenging – van landen als Rusland, Iran en China, hoewel die niet worden genoemd – wil tegengaan.

Werk en inkomen

De coalitie neemt het advies over dat de Sociaal Economische Raad heeft uitgebracht over de hervorming van de arbeidsmarkt. De vaste baan wordt de norm, flexwerk wordt aan banden gelegd. ‘In totaal investeren we 500 miljoen euro per jaar in het hervormen van de arbeidsmarkt, reïntegratie en het aanpakken van armoede en schulden.’ Er wordt 300 miljoen euro per jaar uitgetrokken voor lastenverlichting van het midden- en kleinbedrijf en voor de kosten van de loondoorbetaling in het tweede ziektejaar van werknemers.

Er komt een standaard minimumuurloon. De coalitie neemt hiermee een initiatiefwetsvoorstel van PvdA en GroenLinks over. Nu is er nog een minimumloon per maand, maar dat is ongeacht of de werkweek 36 of 40 uur bedraagt. Het minimumloon wordt gebaseerd op de huidige 36-urige werkweek. Wie tegen het minimumloon werkt en een langere werkweek heeft, zoals in de schoonmaak of call centers, gaat er dus op vooruit. Deze wijziging heeft geen gevolgen voor uitkeringen die aan het minimumloon zijn ‘gekoppeld’.

Daarnaast gaat het minimumloon ‘stapsgewijs’ 7,5 procent omhoog. Deze verhoging werkt door in uitkeringen als de bijstand. Maar de coalitie wil de ouderdomsuitkering AOW niet laten meestijgen. Ouderen kunnen bij de belastingaangifte wel profiteren van een hogere ‘ouderenkorting’.

Er komt 3 miljard euro lastenverlichting ‘met name voor lage- en middeninkomens, werkenden en gezinnen’.

De kostendelersnorm voor bijstandsgerechtigden wordt versoepeld, ‘zodat inwonende jongvolwassenen tot 27 jaar niet langer meetellen als kostendeler voor de uitkering van huisgenoten’.

Onderwijs

Het leenstelsel voor studenten wordt afgeschaft. ‘We voeren daarom per studiejaar 2023-2024 een basisbeurs voor alle studenten in en een inkomensafhankelijke aanvullende beurs.’

De studenten uit de ‘pech-generatie’, voor wie sinds 2015 geen basisbeurs beschikbaar is geweest, krijgen de keuze tussen korting op de studieschuld of een studievoucher. Hiervoor wordt 1 miljard euro uitgetrokken.

Er komt één cao voor leerkrachten en bestuurders in het basisonderwijs en het voortgezet onderwijs. Die moet de loonkloof dichten tussen leerkrachten op de basisschool en de middelbare school.

Buitenland en defensie

De coalitie zet in op een slagvaardiger, strategisch autonome Europese Unie, met de Navo als blijvende hoeksteen van de collectieve verdediging. Nederland staat al jaren onder in de lijstjes van de defensiebijdragen van bondgenoten, maar de coalitie wil de komende jaren het peil van die uitgaven verhogen tot het gemiddelde van de EU-bondgenoten in de Navo.

Deze kabinetsperiode wordt 10,7 miljard euro geïnvesteerd in onderhoud en intensivering van de defensie-uitgaven, structureel komt er 3 miljard euro per jaar bij. Om de EU ook een militaire ‘snellereactiecapaciteit’ te geven wordt het militair hoofdkwartier van de EU versterkt, ‘waarbij dubbelingen met de Navo zoveel mogelijk vermeden worden’. De uitgaven voor ontwikkelingssamenwerking gaan omhoog met structureel 500 miljoen euro per jaar. De diplomatieke posten worden ‘versterkt’ voor betere dienstverlening aan Nederlanders in het buitenland.

Gezondheidszorg

Roken en frisdrank worden duurder. ‘We verhogen de belasting op suikerhoudende dranken en we verhogen de accijnzen op tabak. (…) We bezien hoe we op termijn een suikerbelasting kunnen invoeren en de btw op groente en fruit naar nul procent kunnen verlagen.’

‘Voor een toekomstbestendige ouderenzorg wordt wonen en zorg stapsgewijs gescheiden, zodat langer thuis wonen nog meer gestimuleerd wordt.’ Dit betekent dat bewoners van bijvoorbeeld een verpleeghuis huur gaan betalen. Nu vergoedt de Wet langdurige zorg, WLZ, nog kost en inwoning, straks alleen de zorg. Thuiswonende hulpbehoevende ouderen kunnen via de WLZ ook zorg aan huis krijgen. Dat wordt de norm voor de toekomst. ‘Hierbij is expliciete aandacht voor innovatieve woonvormen en voor de mogelijkheid voor iedereen, ongeacht inkomen, om betaalbaar langer thuis te blijven wonen met zorg.’

Het eigen risico in de zorgverzekering wordt anders vormgegeven. ‘Mensen hoeven niet in een keer hun gehele eigen risico te betalen maar een betaling per behandeling tot een maximum van 385 euro.’ Het eigen risico is nu 385 euro en dat blijft zo.

Om het afsluiten van contracten tussen zorgverzekeraars en zorgverleners in de ggz en de wijkverpleging te stimuleren ‘wordt de aanpak verstevigd’. Eerst met ‘verplichte kwaliteitsregistratie en onafhankelijke indicatiestelling’, of ‘een geringe eigen bijdrage’ of een verlaging van de vergoeding van ongecontracteerde zorg. Dat laatste is brisant, omdat er nu nog een vergoeding geldt van 75 procent van de rekening voor ongecontracteerde zorg. Als die vergoeding lager wordt, wordt getornd aan de ‘vrije artsenkeuze’. De coalitie schrijft wel meteen: ‘Dit alles met behoud van keuzevrijheid voor de patiënt.’

Migratie

Over het immigratiebeleid is lang onderhandeld, zeggen de partijen. De verschillen in de verkiezingsprogramma’s waren fors. In het uiteindelijke akkoord borduurt de coalitie vooral voort op het vorige kabinet. De coalitie streeft naar meer greep op de instroom: er komt een ‘beleidsmatig richtgetal van migratie naar Duits voorbeeld’, om ‘inzicht te krijgen op de verwachte arbeids-, kennis- en asielmigratie’.

Het beleid jegens mensen die illegaal in Nederland zijn, wordt aangescherpt. ‘Dit doen wij door intensieve begeleiding via het terugkeerspoor uit te breiden, de meldplicht aan te scherpen, het onderwijs in gezinslocaties in azc’s in te richten op onderwijs in de taal van het land van herkomst en het uitbreiden van de Landelijke Vreemdelingen Voorziening (LVV) naar een landelijk dekkend netwerk waarbij de opvang altijd gericht is op terugkeer. Zelfstandige gemeentelijke opvang is dan niet meer nodig en wordt door het Rijk niet meer gefinancierd.’

Als het lukt om het illegaal verblijf te beperken, wordt het jaarlijkse quotum vluchtelingen dat op voorspraak van de VN-vluchtelingenorganisatie UNHCR door Nederland wordt opgenomen verhoogd van 500 naar 900 per jaar.

Heikele punten

Het was vooraf een van de grote heikele kwesties in deze kabinetsformatie: hoe gaan ChristenUnie en D66 het eens worden over de medisch-ethische kwesties? De oplossing is dat ze het oneens mogen blijven. Bijvoorbeeld over levensbeëindiging bij voltooid leven. Dat wordt een vrije kwestie in de Kamer. ‘Een ieder zal een persoonlijke afweging maken’. D66 mag daar dus voor stemmen, zonder dat de ChristenUnie daar bezwaar tegen maakt.

Dat geldt ook voor de afschaffing van de vijf dagen bedenktijd voor abortus. ‘Het voorstel tot het afschaffen van de verplichte minimale beraadtermijn voor de afbreking van zwangerschappen, is een persoonlijke afweging voor Kamerleden.’

Het nieuwe kabinet is bereid af te zien van de omstreden verbreding van de snelweg A27 bij bosgebied Amelisweerd, nabij Utrecht. Als de regio met een voorstel kan komen dat de ‘bereikbaarheidsproblematiek’ net zo goed oplost, dan wordt het overgenomen. Zo niet, dan gaat de verbreding door.

Het debat over Lelystad wordt betrokken in een breder debat over de toekomst van de luchtvaart in Nederland. ‘Het kabinet zal hierover in 2022 besluiten en hierbij de opening van vliegveld Lelystad betrekken.’

Meer over