Kinderen van de omwenteling, verstrikt in oud vijandbeeld

Jonge Letten houden niet van Russen. Andersom is de liefde ook niet groot. Zullen Letten en Russen ooit dansen, drinken en zoenen met elkaar?...

Van onze verslaggeefster Annieke Kranenberg

'Iedereen in Letland kan in een oogopslag zien wie een Rus of een Let is', zegt Karlina Bakule. Ongegeneerd wijst de 24-jarige studente politicologie naar een keurige vrouw op een brug in het plattelandsdorp Valmiera. 'Dat is een Letse. Ze draagt namelijk ingetogen kleuren. Russische vrouwen zijn uitbundig en dragen veel meer make-up. Dikke rode lippenstift. En die jongen met een snor is ook een Rus, dat kun je zien aan het zwarte leren jack. En zie je die laarsjes met die onmogelijk hoge hakken? Typische Russinnen-schoenen.'

Karlina, zelf een Letse, beent met een aantal medestudenten over de onregelmatige keien naar de bibliotheek. Ze hebben zojuist twee uur gediscussieerd over de verschillen tussen Russen en Letten. De zes studenten zijn tot dezelfde conclusie gekomen. De Russen, die bijna eenderde van meer dan 2,4 miljoen inwoners uitmaken, zijn door de onafhankelijkheid in 1991 buitenstaanders geworden.

Alleen haar Russische medestudent Jurijs Kirillovs (28) is natuurlijk een uitzondering. Cynisch maakt Jurijs het rijtje 'vooroordelen' af. 'Russen zijn luidruchtig, onbeleefd, lachen om hun eigen grappen en vertikken het om in het Lets te praten.'

Naast het verschil in mentaliteit, veroorzaakt taal de meeste wrevel. Een Let raakt snel gepikeerd als een Rus in het Russisch tegen hem begint te praten. Andersom snappen Russen niet waarom de Letten weigeren Russisch te spreken, terwijl ze die taal beheersen.

De houding van de Letten is begrijpelijk. Letten associëren de Russische taal met de Sovjet-bezetting van de Baltische staten. Na 1945 begon de russificatie van de Letse maatschappij en werden duizenden Russen door het Sovjetregime naar Letland gestuurd. Zij werden ingezet als fabrieksarbeiders en bekleedden hoge functies in het leger en de politiek. Tegelijkertijd daalde het aantal Letse inwoners enorm, doordat Stalin tienduizenden Letten naar Goelagkampen in uithoeken van de Sovjet-Unie liet deporteren.

Bijna iedere Let heeft een familielid dat is gemarteld of omgekomen tijdens gevangenschap.

Jurijs is zich bewust van de trauma's van de Letten. Hij is een typisch voorbeeld van een 'geïntegreerde Rus'. Hij spreekt vloeiend Lets en, belangrijker, hij is Lets staatsburger. Jurijs heeft het geluk gehad dat zijn grootouders in Letland woonden tijdens de kortstondige periode van onafhankelijkheid tijdens het interbellum. Alleen deze groep en de afstammelingen kregen in 1991 automatisch het staatsburgerschap. Omdat de meeste Russen na de Tweede Wereldoorlog naar Letland werden gezonden, heeft nog steeds meer dan een kwart van de bevolking 'Latvian alien' (vreemde in Letland) in zijn paspoort staan.

De Russen die Lets staatsburger willen worden moeten een examen afleggen. Dat bestaat uit de onderdelen Letse taal, geschiedenis en wetgeving. Tevens moeten de Russen het Letse volkslied uit hun hoofd kennen en een eed afleggen waarin zij trouw zweren aan de Letse staat.

Er zijn nog maar weinig Russen die het examen hebben afgelegd. Dat heeft deels te maken met de nationalistische regering die geen moeite heeft genomen bekendheid te geven aan het examen . Statenlozen mogen geen functies in de politiek bekleden en hebben zij geen kiesrecht. De Letten zijn bang dat als alle Russen mogen stemmen, het land weer communistisch wordt.

Maar steeds meer jongeren kiezen ervoor het examen af te leggen. 'Een veelgemaakte grap onder Russische jongeren is inmiddels: ''Wat wil je later worden? Ikke Let''', zegt Tatjana Kazakova (29). Afgelopen september deed de Russin examen, maar niet omdat zij zonodig wil naturaliseren. Als Letland lid wordt van de Europese Unie, de regering gokt optimistisch in 2002, wil zij met een Lets paspoort gaan wonen en werken in Ierland.

De studente Frans en Duits, die tevens in onroerend goed handelt, woont met haar moeder en demente oma in twee kleine kamers. Zij zullen nooit Lets staatsburger worden. Haar moeder voelt zich vernederd door de autoriteiten. Na de onafhankelijkheid werd ze in een klap 'beroofd' van haar staatsburgerschap en haar baan als ingenieur. Zij weigert de procedure van naturalisatie te ondergaan die zij, en met haar velen, ervaart als vijandig.

Het grootste twistpunt is de geschiedenis. De Letten noemen de periode na de Tweede Wereldoorlog 'de bezetting', de Russen spreken steevast over 'het naoorlogse tijdperk'.

'Natuurlijk noem ik het niet de bezetting', zegt Tatjana fel. 'Ik geef toe, dat deel van de geschiedenis is nogal dramatisch, maar voor een bezetting was het wel een erg goede bezetting. De helft van Riga is opgebouwd door Russische arbeiders. De Russische taal was opgelegd, maar de Russische literatuur is zoveel rijker dan de Letse.'

De Let Valdis Kralvis (29) kan wel uit zijn vel springen als hij hoort hoe 'geringschattend' er door Russen over de Sovjet-bezetting wordt gesproken. In het fractiekantoor van de conservatieve regeringspartij Vaderland en Vrijheid ergert hij zich aan de 'slachtofferrol' van de Russen. Volgens Valdis, lid van van de Letse nationalistische partij, hebben de 'buitenlanders' geen idee hoe het is om jarenlang onderdrukt te zijn. 'Wij Letten waren tijdens de bezetting tweederangs burgers. Op de lagere school moest ik in het Russisch schrijven. De Russen noemen zichzelf een minderheid maar ze geloven nog altijd in een groot Russisch imperium.'

De vrees van Valdis Kravlis is niet geheel onterecht. Er zijn groeperingen in Letland die streven naar de werdergeboorte van een Russisch imperium. Zoals de Nationale Bolsjewieken die in 1993 werd opgericht door de schrijver Eduard Limonov in Moskou en die vooral jongeren aantrekt. In Letland heeft de groep ongeveer vijftig leden.

Vladimir Linderman (40) is een van de drie leiders van de organisatie in het Balticum. 'De Letse politici waren gisteren nog communisten, nu noemen zij zich democratisch. Hoe geloofwaardig is dat', zegt Vladimir bij het Vrijheidsmonument waar op dat moment de eerste overwinning van het onafhankelijke Letse leger op de Russen in 1919 wordt gevierd. Honderden Letten steken kaarsen aan bij het imposante bronzen vrouwenbeeld uit 1935.

De politie controleert scherp bij het monument nadat vorig jaar diverse aanslagen zijn gepleegd op ondermeer een synagoge en de Russische ambassade. De daders zijn onbekend en nooit gepakt.

Het recentelijke bloedbad in het Armeense parlement heeft de politie extra alert gemaakt. Ook in Letland hebben nog maar weinig mensen vertrouwen in de politiek en is de economie er beroerd aan toe. Ongeveer 55 duizend mensen verdienen ongeveer 130 gulden per maand; minder dan de helft van het gemiddelde salaris. De Russische krant Yac berichtte dat 100 duizend kinderen dit jaar geen kerstkadootje zullen krijgen.

Een gunstig klimaat voor terroristische acties, aldus Vladimir. De schriele man slaat de mensenmassa spottend gade. 'Zij denken dat Letland onafhankelijk is, maar we zijn afhankelijk van Amerikaanse multinationals en fungeren als een satelliet voor het Westen. Daarom willen wij geen lid worden van de EU en de NAVO.'

De Nationale Bolsjewieken hebben een Lets 'hoofdkwartier' in het appartement van hun secretaris. De typische naoorlogse flat die voor Russische fabrieksarbeiders werd gebouwd, staat in een buitenwijk van Riga. De kiosken waar 24 uur per dag sigaretten en kranten worden verkocht, maken de troosteloze buurt nog enigszins levendig.

De flat is schaars verlicht en stinkt naar een vochtige bunker. In het kantoor van de Nationale Bolsjewieken zitten zes jongeren in een kringetje voor de secretaris die zich achter een kolossaal bureau verschuilt. Om zijn linkerbovenarm draagt hij een bandage met hamer en sikkel. Een vlag met dito symbolen hangt achter hem. De overige muren zijn versierd met hun krant Handgranaat en met leuzen als 'Kapitalisme is shit'.

Deniss Bartecky (18) steekt enthousiast zijn vuist in de lucht als Vladimir binnenkomt. Deniss studeert Russische filologie, heeft jeugdpuisten en houdt van Siberische punkmuziek. In die liedjes hoort hij de ideologie van de Nationale Bolsjewieken. Zijn favoriete nummer is van de groep 'Rode Ster'. Dat gaat zo: 'We hebben de rode vlag in de Rijksdag gehesen, en we zullen hem hijsen in het Kremlin.'

Hoewel hij zichzelf een Russische nationalist noemt, heeft hij niets tegen Letten. 'Het is heel simpel, iedereen die Russisch spreekt is in mijn ogen een Rus. Wij hebben zelfs een zwarte man in ons midden.'

In vergelijking met Deniss' retoriek zijn de acties van de Nationale Bolsjewieken nog redelijk onschuldig. Bij gebrek aan vakbonden organiseren zij demonstraties tegen massa-ontslagen bij fabrieken waar vooral Russen werken. En ze stelen van de rijken. De secretaris rolt een fles coca cola tussen zijn handen. Uit de Rimi gestolen, zegt hij grimmig alsof hij een belangrijke daad tegen de supermarktketen heeft verricht die westerse produkten verkoopt.

Ook Deniss schuwt het 'kleine geweld' niet. Regelmatig bezoekt hij samen met tien kameraden de populaire disco Vernisaza in het hart van Riga. Daar grijpen ze rijkeluistieners in de kraag en slepen ze mee naar buiten om hen ervan te overtuigen dat ze geen geld moeten spenderen aan de entree van 17,5 gulden en dure cocktails. Als deze missie niet slaagt, en dat is meestal zo, beroven ze de 'gouden kinderen' van hun geld. 'Dat geven we aan bejaarden die bedelen op de markt', zegt Deniss trots.

Nils Muzuieks van het centrum voor mensenrechten en etnische studies, vindt de Bolsjewieken nogal theatraal en niet direct bedreigend. 'Maar ze balanceren op het randje. In hun krant propageren ze geweld onder het kopje: ''Vietnam op iedere hoek.'' Vervolgens geven ze het recept voor een molotovcocktail.'

Muzuieks is niet bang dat radicale groeperingen aanhangers zullen winnen. 'Vreemd genoeg heeft de Russische roebelcrisis van vorig jaar een gunstige uitwerking gehad op de integratie van Russen. Tot voor kort geloofden veel Russen dat Moskou hen nog te hulp zou schieten. Sinds de crisis weten ze dat ze financieel niets hoeven te verwachten.'

Muzuieks heeft vertrouwen in de toekomst. 'Als Letland eenmaal lid van de EU en de NAVO is geworden, is de stabiliteit veilig gesteld. Langzamerhand zullen de traumatische herinneringen vervagen. Maar daar gaat zeker nog een generatie over heen.'

In underground-club Metro wordt optimistischer naar de toekomst gekeken. De Russische dichter en diskjockey Sergej Timofejev (29) gelooft dat housemuziek helpt bij de integratie van Russen en Letten. 'Hoe je het wendt of keert, house is universeel', zegt Sergej onderwijl een balsem cola, het nationale drankje, achteroverslaand. 'Het staat boven taal of cultuur.'

Anders dan in discotheken waar Russische popmuziek domineert of Letse folklore een revival beleeft, bewegen jongeren van rond de twintig in de donkere kelder extatisch op techno alsof ze nooit iets anders hebben gedaan. Hier dansen, drinken en zoenen Letten en Russen met elkaar. Hier wordt niet gekeken naar te hoge hakken of leren jacks die iemands culturele achtergrond kunnen verraden.

'Deze jongeren worden de norm', zegt Sergej. 'Wellicht maken zij de eerste verzoeningsbaby's.'

Meer over