Kilte beheerst de mens en zijn noodlot

Het Wiener Burgtheater of de Münchner Kammerspiele - Ivo van Hove moest dit jaar, als programmeur van het Holland Festival, kiezen....

Het had mooi geweest als beide producties hier te zien waren geweest, omdat ze ieder op hun eigen manier wezenlijke dingen beweren over de afhankelijke positie van de vrouw ten opzichte van de man. En omdat beide behoren tot de top van het Duitstalige theater waarin een uitgelezen dramaturgie, sterke acteursprestaties en een voor Nederlandse begrippen ongekende grootschaligheid de boventoon voeren.

Maar geldgebrek dwong Van Hove te kiezen en zo werd Alkestis afgelopen vrijdag de openingsvoorstelling van het Holland Festival. Een merkwaardig stuk, waarin Euripides de diepte van de liefde onderzoekt. Hoofdpersoon Admetos moet sterven maar kan dat verhinderen als iemand anders dat in zijn plaats doet. In hoeverre kan een mens zich uit liefde opofferen voor een ander? Daarover gaat het, en in dit geval is het niet Admetos' oude vader die zich opoffert, maar zijn jonge, mooie echtgenote Alkestis. Zij zal sterven in plaats van haar man. Maar op één voorwaarde: dat hij niet zal hertrouwen, en hun twee kinderen niet aan een stiefmoeder zal overleveren. Waarmee meteen de vraag is gesteld hoe onbaatzuchtig Alkestis is.

In zijn rigoureuze bewerking heeft Wieler het stuk verplaatst naar het heden; het speelt zich af in een keurige, burgerlijke Duitse familie. Admetos is hier het type van de geslaagde zakenman die zich in zijn doodsnood heeft omringd met zijn naaste familie. De noodlottige handelingen voltrekken zich in een naargeestige ruimte, opgetrokken uit donkerbruine lambrisering en versierd met zware meubels. Een sterfhuis als het ware, die symboliek is niet mis te verstaan. Alkestis zelf is bijna een heilige, met haar mooie serene hoofd en gekleed in geraffineerd simpele gewaden. Als een wezen uit een andere wereld toont ze met haar zuiverheid aan hoe verdorvenen laf de anderen zijn.

In een strakke mise-en-scène bewegen deze mensen zich langs en door elkaar, zonder dat er ook maar één moment sprake is van verbondenheid - hier regeert de kilte. Hildegard Schmahl speelt de rol van Admetos' moeder, het prototype van de opofferende vrouw, gekleed en gekapt zoals alleen Duitse vrouwen gekleed en gekapt kunnen gaan. Een toonbeeld van betonnen berusting - elke emotie onderdrukt. Pas als ze even alleen is, kotst ze het letterlijk uit van ellende. Een prachtige rol van Schmahl die zich net als de andere spelers nauwgezet aan Wielers rigide concept heeft onderworpen. In alles is zij de personificatie van Hannelore Kohl, de vrouw van de ex-bondskanselier die vanwege een zeldzame ziekte lichtschuw was en zelfmoord pleegde.

Berichten uit het ondergrondse, zo is deze Alkestis samen te vatten. En toch raakt deze voorstelling niet de ziel of het hart, hij appelleert slechts aan het verstand. De 'hedendaagse' setting is zo overheersend en herkenbaar, dat het gedoe tussen de mens, zijn goden en zijn noodlot hier tamelijk ongeloofwaardig aandoet. Herakles, die in dit stuk alsnog voor een 'happy end' zorgt, ziet eruit als een bonkige zeeman, een aardsheid die in de weg staat. Bovendien is de regie soms te clichématig: de opstandige dochter kijkt nukkig naar MTV.

Maar verder dwingt deze productie respect af: fraai decor, magistrale belichting, de ernst en overtuiging waarmee gespeeld wordt - imponerend, maar nergens emotionerend. De bloemen die de spelers na afloop kregen, waren gebonden in een modern droogboeket, en in die zin illustratief voor deze Alkestis: zeer artistiek, maar levenloos.

Meer over