Kijkje in het paradijs

De hemel is eigenlijk niet te beschrijven, daarover zijn ze het eens in het christendom, het boeddhisme, de islam en het jodendom....

Dr. Adrianus Johannes Simonis, kardinaal van de Heilige Kerk van Rome, aartsbisschop van Utrecht.

Hoe ziet de hemel eruit?

'Bij de hemel denk ik aan het woord van Paulus: 'Wat geen oog heeft gezien, wat geen oog heeft gehoord.' Het gaat om een volkomen andere dimensie. Ik heb er wel beelden bij. Talloze beelden. De profeet Jesaia spreekt over het eeuwig gastmaal. Een feestmaal. Dat is een metafoor. Persoonlijk denk ik het liefst aan het huis van de Vader. Jezus zegt: 'In het huis van de Vader zijn vele woningen.' Dan denk ik met heel veel eerbied en vreugde aan hoe het vroeger thuis was. Aan het samenzijn in vrede. En verder spreekt mij het paradijs enorm aan. Daarbij denk ik aan schone tuinen, aan de frisheid van de lentemorgen, aan ongerepte natuur, waar alles vruchtbaar is. Daar verlies ik me helemaal in.'

U refereert dus aan beelden uit het aardse leven.

'Ik kan alleen maar vanuit deze beelden spreken. Tegelijkertijd weet ik dat de hemel de menselijke werkelijkheid totaal te boven gaat. Als kind werd mij altijd verteld over de gouden bordjes en gouden lepeltjes en vorkjes en mesjes. Daar geloofde ik toen al niet in. Ik denk ook dat je het niet zo moet zeggen. Je loopt de kans dat je het geloof ermee ontmythologiseert. God en de hemel overstijgen al onze aardse genoegens en vreugde. God is volstrekt transcendent, maar hij is in alles aanwezig.'

Als de hemel zo buiten ons voorstellingsvermogen ligt, hoe breng je dan aan de man dat de hemel een prettig oord is?

'Door te zeggen: er is veel lijden, er is ontzettend veel ziekte, er zijn oorlogen en aardbevingen, er is ontzettend veel kwaad, maar er komt een tijd dat er werkelijk geluk is. En dat probeer ik met beelden te omschrijven. Mij spreekt bijvoorbeeld muziek erg aan. Ik ben een ontzettende Bach-liefhebber. Je kunt muziekstukken horen waarbij je alles rondom je vergeet. Alsof je in een soort eeuwig nu komt. Dat gebeurt soms ook met gesprekken. Ik herinner me een feestelijke avond die wij met ons grote gezin een keer hebben gehad. Járen geleden. Dat was een zéldzaam mooie, harmonieuze avond. Ik zie de foto ervan nog voor me: mijn moeder - mijn vader was al gestorven - al mijn zussen en broers en zwagers en schoonzussen. Dat zal me mijn leven lang bijblijven. Nou, dat beeld dus. Waarbij je de tijd totaal vergeet.'

Ontmoeten we er familie en bekenden?

'Ik denk van wel. Maar je ontmoet ze in God. Je kunt, denk ik, niet zeggen: dat wordt straks weer een geweldige reünie waarbij je weer met je vader en moeder aan de koffie zit. Dat zijn te menselijke beelden. Ik denk dat ik mijn ouders terugzie, maar: in God. Maar goed, wie ben ik? Ik ben een huis-tuin-en-keukenfilosoofje.'

Iedere gelovige zal er anders over denken?

'Het hangt samen met de wijze waarop je in het leven staat. Een bekende vraag luidt: blijft er seksualiteit in de hemel bestaan? Ik kan me voorstellen dat mensen die hedonistisch leven en toch een beetje geloven in een hiernamaals, denken: daar is permanent seksueel genot. Nou, dat zal het niet zijn. Seksualiteit zal enkel bestaan in de zin dat er mannen en vrouwen zijn. Maar niet in de zin van genot.'

En zien overledenen vanuit de hemel op ons toe?

'Ja, maar ook weer: in God. Ik zou niet snel zeggen dat oma met een vergrootglas naar beneden zit te kijken. Paus Benedictus zei tijdens de begrafenis van zijn voorganger: vanuit de hemel kijkt Johannes Paulus II op ons neer. Dat is goed bedoeld, hoor, maar wel héén l direct gezegd. Het zou kunnen impliceren dat de paus door een venstertje naar beneden zit te kijken. Ik zou liever hebben gezegd: in God ziet hij ons hier bijeen.'

Lama Karta, leraar Tibetaans boeddhisme bij het Naropa Instituut in Cadzand en het Instituut Yeunten Ling in Huy, Belgi'.

Wat gebeurt er na de dood?

'Na de dood lopen de dingen gewoon door. Het leven en de dood, daar zit volgens mij niet zo veel verschil tussen. De dood is hooguit een onderbreking - en dan nog alleen voor het lichaam. De geest gaat verder en neemt een ander lichaam aan. Zo vreemd is dat allemaal niet: ook wanneer we slapen, ligt het lichaam stil terwijl ons bewustzijn doorwerkt. Datzelfde gebeurt bij de dood.'

Hoe ziet de hemel eruit?

'De hemel, zoals hij in andere religies voorkomt, heet bij ons het paradijs van de gelukzaligheid. Het paradijs is een andere bestaansvorm, waar de omgeving en de aanwezigen aanleiding geven voor grote gelukzaligheid. Het is een concreet landschap waarin je rondwandelt, met glooiende bergen zonder scherpe randen of moeilijke beklimmingen. Zacht terrein. Zuiver land. Waarbij de bomen, de vogels, de wind, het water, de temperatuur precies zijn zoals jij ze graag wilt hebben. Net als de geluiden. Die zullen je aanzetten om nog meer mededogen met de ander te hebben.'

Maar niet iedereen vindt alles even aangenaam.

'Het paradijs is ook geen gestroomlijnd universum, waar iedereen hetzelfde doet en van dezelfde dingen houdt. Er bestaat ook een heel scala aan verlichte velden of paradijzen. Het kan gebeuren dat je van het ene naar het andere veld gaat. Het is een beetje zoals in een vliegtuig, waarbij iedereen samen op reis is, maar iedereen wel een eigen tv-schermpje heeft met een reeks programma's waaruit hij kan kiezen.'

Hoe kom je er?

'In de periode tussen de dood en de wedergeboorte kan de geest in het paradijs komen. Er zijn vier voorwaarden: een zeer positieve, edelmoedige levensinstelling hebben; voortdurend deugdzame handelingen verrichten; het paradijs visualiseren, eigenlijk gedetailleerd uittekenen; en alles wat je doet opdragen aan anderen, zorgen dat alle gebeurtenissen een bijdrage zijn aan het welzijn van alle wezens.'

Wie kom je er tegen?

'Degenen die we kunnen herkennen. Boeddhisten hebben zo drie vooraanstaande referentiepunten: Boeddha Amithaba, Tchenrezig en Vajrapani. En verder kun je iedereen tegenkomen die er is. Maar het is een beetje zoals hier op aarde: je zult niet iedereen ontmoeten. Prominente figuren zul je wel snel herkennen. Koningin Beatrix zie je in dit leven tenslotte ook geregeld verschijnen.'

Het paradijs is dus iets anders dan het nirvana?

'Ja. Het nirvana is puur een beschrijving van een mentale toestand. De geest is op dat ogenblik totaal verlicht, er is geen spoor meer van negativiteit en alle kwaliteiten van het menselijk wezen zijn tot in de perfectie ontplooid.'

Het nirvana is de voleindiging voor boeddhisten. Het paradijs van de gelukzaligheid is eerder een voorlopige rustplaats. Maar wel een van de prettigste die je je maar kunt indenken.'

En als je er niet in gelooft?

'Zodra er twijfels zijn, wordt het een moeilijk verhaal. Een grote overtuigingskracht, een grote overgave is van wezenlijk belang. Als je je volledig kunt overgeven, doen de dingen zich op deze wijze voor. Ik heb dat zelf ook meegemaakt met de moeder van een leraar van mij. Op haar sterfbed zei ze heel rustig: kijk wie daar is! Boeddha Amitabha! Precies zoals het in de teksten wordt gezegd.'

Dr. Arslan Karagül, docent islamitische theologie aan de Vrije Universiteit in Amsterdam en moslim-geestelijk verzorger in twee ziekenhuizen.

Hoe ziet de hemel eruit?

'In de koran wordt gesproken over djennat. Vrij vertaald kun je spreken van 'tuin'. Daarin zijn bomen, rivieren, groente, melk, honing, vruchten, enzovoort. En er is voor ieder een eigen paleis. Een heel mooie, ideale plaats dus, waar letterlijk álles is wat je maar wenst.'

Klinkt lekker concreet.

'Op meer dan tachtig plaatsen in de koran wordt de hemel concreet beschreven. Bijvoorbeeld: 'Wil een van jullie een tuin hebben met palmen en wijnranken, waar beekjes doorheen stromen? Hij heeft daarin allerlei soorten vruchten.''

Het gaat natuurlijk over hemelse dingen, en die zijn onvergelijkbaar met aardse zaken. Alleen: we willen erover spreken, dus moeten we binnen ons voorstellingsvermogen beschrijvingen vinden om de hemel te typeren.'

En voor de een ziet de hemel er dus anders uit dan voor de ander?

'Dat zou kunnen. Als er bijvoorbeeld wordt gesproken over water, dan kan dat water in een glas zitten, of in een rivier, of in een zee. Daar bestaan gradaties in, afhankelijk van je goedheid in het aardse leven.'

Ontmoet je er bekenden?

'Inderdaad. In de koran staat dat mensen worden herschapen, de lichaamsdelen worden bij elkaar gebracht, zelfs de vingertoppen - die voor iedereen uniek zijn - worden opnieuw geschapen. In sommige profetische beschrijvingen staat dat iedereen elkaar in een jonge hoedanigheid terugziet. Dus op ongeveer dertigjarige leeftijd.'

Wat is er waar van die maagden?

'Dat woord maagden komt in de koran voor als het gaat om de herschepping van de vrouwen of de schepping van de hoeri's: schone, zuivere wezens die in dienst van jou staan. Wezens die niemand heeft aangeraakt en niemand heeft gezien.

'Dat kan een symbolische uitspraak zijn van zuiverheid, van schoonheid, die geldt voor vrouwen én mannen.'

Dus het idee dat er zeventig maagden op je wachten is onzin?

'Ik zou niet van onzin willen spreken over dingen die in de koran letterlijk worden genoemd. Maar het gaat in het hiernamaals in elk geval niet om een wereldlijk seksleven. Dat wordt nergens in de koran gezegd. Ook dat getal zeventig wordt nergens genoemd.'

Wat moet je doen om in de hemel te komen?

'Ten eerste moet je in God geloven. Ten tweede moet je goede daden verrichten. Bijvoorbeeld geld geven aan armen. Dat is het eigenlijk.'

Waarmee vergooi je alle kansen?

'Als je andere goden erkent naast God. Het gaat erom God te herkennen, te erkennen, en hem te dienen - door mensen te dienen. Als je een tweede God aanbidt - dat kan ook geld zijn, of je eigen ego - dan is dat uit den boze.'

En is de God van de islam een andere God dan de God van het christendom?

'Dat kan ik me niet voorstellen. Ik bedoel: je kunt God op verschillende manieren beschrijven, maar daarmee kun je het wezen van God niet veranderen. Dus het zal in alle gevallen om dezelfde Schepper gaan.'

Kun je je zonden laten vergeven?

'Je kunt rechtstreeks tegenover God berouw tonen en vergiffenis vragen. Daar zit geen grens aan vast. Alle zonden worden vergeven als je daarom vraagt. Het is dus nooit te laat.'

Awraham Soetendorp, rabbijn van de Liberaal Joodse Gemeente in Den Haag, president van de Europese Regio van de Wereld Unie van Progressief Jodendom.

Hoe ziet de hemel eruit?

'Als een plek waar de ziel voortleeft. Hoe die plek precies is ingericht, weet natuurlijk niemand.'

Er zullen toch wel verhalen zijn?

'Er bestaan wel verhalen die een indruk kunnen geven. Zoals het volgende: een man wordt wakker in zijn droom en God zegt: wil jij de hel zien? Nee, zegt de man, maar het zal nu wel moeten. Dus hij doet zijn ogen open en ziet een lange tafel met veel dampend voedsel. Maar de mannen en vrouwen aan tafel hebben in plaats van armen en handen lange rechte haken. Ze kunnen het voedsel wel raken, maar niet naar de mond brengen en hongeren eeuwig.

'Een verschrikkelijk beeld. Daarna zegt God: wil je nu het paradijs zien? Natuurlijk, antwoordt de man. Dus hij doet zijn ogen open, maar schrikt: diezelfde tafel, opnieuw met dampend voedsel en mannen en vrouwen met haken in plaats van armen. Is er dan geen verschil?, vraagt de man. Waarop God zegt: kijk zorgvuldig en heb geduld. De man kijkt, en ziet heel langzaam dat de mannen en vrouwen in het paradijs het eten nemen en naar elkaars mond reiken.

'Moraal: paradijs en hel zijn niet buiten onszelf, maar in onszelf. Wees in staat die daad van rechtvaardigheid en delen te doen en durf te ontvangen. De beelden over het paradijs en de hel zijn eigenlijk beelden die uit deze wereld voortkomen.'

Kom je er familieleden tegen?

'Persoonlijk geloof ik dat er zeker een verbinding is tussen degenen die geweest zijn en degenen die nu leven. Maar dan vooral in de herinnering, in de voortzetting van de daden. En in dromen. Toch zou ik willen stellen dat het leven hier en nu het leven is waar wij verantwoordelijkheid voor dragen, waar we alles voor doen.'

Vanwege het geloof in de komst van de Messias?

'Precies. In het jodendom geloven wij in de messiaanse tijd, een periode van vrede en rechtvaardigheid. De mens kan die periode naderbij brengen door met alle kracht te proberen een rechtvaardige samenleving te bewerkstelligen.

'Om een actueel voorbeeld te geven: door in elk geval de VN-millenniumdoelstellingen van 2015 te realiseren. Je moet het dus zelf doen, en de overtuiging is dat we het een keer zullen halen.

'Als je alleen maar ervan uitgaat dat de ziel in het leven na de dood zijn verlossing vindt, dan leg je je neer bij een wereld van cynisme. Zo van: wij zijn niet in staat om de messiaanse tijd te laten komen. Terwijl ik me daar geenszins bij wil neerleggen. Die drang, dat streven, geeft op een of andere manier juist levensadem. De Allerheiligste, de Rechter der Rechters, zal er ook naar vragen, naar een traditie die in de talmoed is weergegeven. Hij vraagt eerst: heb je rechtvaardige handel gedreven? En daarna vraagt hij: heb je altijd het verlangen naar de messiaanse tijd behouden?'

Maar stelt u zich dan helemaal niets concreets voor bij een hiernamaals?

'Ik zou het niet kunnen beschrijven. Kijk, in de communicatie tussen mensen gaan er vele zaken over en weer. Niet alleen de tekst, je hele verschijning brengt een boodschap over. En die verschijning is een optelsom van alles wat je tot dan toe in het leven hebt meegemaakt. Als er in dit leven dus al allerlei onzichtbare krachten bestaan die je niet kunt vatten, dan zal dat in het leven na de dood nog veel sterker zijn.'

Meer over