Kijk! Daar! De moeraswolfsklauw!

Bedreigde planten duiken in Nederland weer meer op, dankzij herstelmaatregelen van natuurbeheerders en ecologen. Komt daar nu een einde aan?...

Goed nieuws voor de natuur begin deze week. Steeds meer zeldzame planten duiken in Nederland op. Bedreigde soorten als de moeraswolfsklauw, gevlekte orchis en valkruid kunnen uit diepe bodemlagen naar boven komen doordat ecologen en natuurbeheerders de weg daarvoor vrijmaken.

Dankzij uitgekiende ingrepen, zoals het weghalen van de toplaag, maaien, begrazing door schapen, het verwijderen van bos, het strooien van kalk of door ingrepen in de waterhuishouding, krijgt Nederland meer kleur.

Natuurbeheerders zijn al zo’n twintig jaar met dit soort herstelmaatregelen bezig, en net nu zeldzame planten als vetblad, waterlepeltje, valkruid en klokjesgentiaan vaker op het toneel verschijnen, is minister Gerda Verburg van LNV van plan de EGM-subsidie (effectgerichte maatregelen) voor dat werk op te doeken. ‘Afbouwen’, schrijft ze in haar begroting.

De ‘effectgerichte maatregelen’ zijn niet meer dan een lapmiddel om de natuur in Nederland op de been te houden en nieuwe natuur te scheppen op oude landbouwgrond. Dat lapwerk is nodig zolang Nederland nog geen ecologische hoofdstructuur heeft, dat wil zeggen: nog geen aaneengebonden natuurgebieden die slingerend door het land moeten gaan. In 2018 moet Nederland weer over robuuste natuur beschikken. Tot die tijd moeten de maatregelen uit het Overlevingsplan Bos en Natuur en de bijbehorende subsidie de natuur aan het infuus houden. Dat was het idee.

De afgelopen twintig jaar is er een effectief netwerk gegroeid van onderzoekers en natuurorganisaties, die per terrein zijn nagegaan met welke ingreep de natuur een duw in de goede richting kon krijgen. Dat is gepaard gegaan met miskleunen en verrassende successen.

‘Nederland doorgrondt nu beter hoe ecosystemen werken en hoe je daarin kunt ingrijpen’, zegt hoogleraar ecologie dr. Jan Roelofs van de Radbouduniversiteit in het blad Natuur, Bos en Landschap van De Landschappen, een samenwerkingsverband van twaalf provinciale landschapsorganisaties. ‘We hebben zelfs een internationale reputatie opgebouwd.’

De natuurbeschermingswereld lijkt de ingreep van minister Verburg niet te pikken, en dat verklaart de grote toeloop van zevenhonderd ecologen die dinsdag naar een symposium in Ede kwamen om zichzelf een beetje op de borst te kloppen.

De secretaris-generaal van het ministerie van LNV, dr. André van der Zande, probeerde de gemoederen te bedaren. De EGM-subsidies houden op te bestaan, maar er blijft geld beschikbaar voor natuurherstel, zei hij. Het zijn echter de provincies die over de maatregelen beslissen en de regie gaan voeren. De natuurbeschermers en onderzoekers zijn daar huiverig voor. De EGM-subsidie is succesvol omdat onderzoekers en natuurorganisaties samen de maatregelen bedenken en uitvoeren. Korte lijnen, weinig bureaucratie.

Gunstig effect

Gunstig effect
Dat dit gunstig uitpakt, merkten de onderzoekers ir. Miriam Scherpenisse en drs. Peter Verbeek van Adviesbureau Natuurbalans in Nijmegen. Zij stonden versteld van wat ze aantroffen bij het turven van zeldzame plantensoorten op 150 natuurterreinen van De Landschappen.

Gunstig effect
De twaalf naar provincie ingedeelde natuurbeschermingsorganisaties hadden hun opdracht gegeven om na te gaan of de maatregelen om de natuur te herstellen effect sorteerden.

Gunstig effect
‘Absoluut’, zegt Peter Verbeek. ‘We vonden 110 zeldzame planten en hadden verwacht er hooguit tachtig aan te treffen. In totaal komen er zo’n vijfhonderd bedreigde planten in Nederland voor, en dat betekent dat een op de vijf door ons is gevonden.’

Gunstig effect
Dat is geen geflatteerd beeld, vinden de onderzoekers, hoewel ze de onderzoekslocaties wel selecteerden op plekken waar ze de hoogste scores aan zeldzame planten verwachtten. In plantenjargon worden ze aangeduid als soorten van de Rode Lijst, die worden bedreigd in hun voortbestaan.

Gunstig effect
Verbeek vermoedt dat er veel meer zeldzame planten voorkomen dan die ze hebben gevonden. ‘Wij hebben alleen naar de herstelprojecten van De Landschappen gekeken, en die beheren ongeveer eenderde van alle natuurterreinen in Nederland.’

Gunstig effect
De zeldzame moeraswolfsklauw kwamen de onderzoekers tegen in vrijwel alle natte heidegebieden. Daar is de afgelopen decennia flink wat geplagd en gemaaid. Het vlees etende vetblad – ‘hartstikke zeldzaam’ – werd in de Achterhoek en de Veluwerand genoteerd. Scherpenisse is wat vaag over de exacte locaties. ‘Ik ben heel voorzichtig omdat vorig jaar orchideeën werden uitgestoken nadat we de vindplaatsen hadden onthuld. Er zijn verzamelaars die daar niet van af kunnen blijven.’

Gunstig effect
Het waterlepeltje – ook een soort waar ecologen bij staan te watertanden – troffen de onderzoekers zomaar aan in een slootje in een weiland, waar het waterpeil was optrokken nadat de bagger was verwijderd.

Gunstig effect
‘Succes met zeldzame soorten hangt af van een combinatie van maatregelen’, zegt Verbeek. Plaggen en maaien is vaak effectief. Maar er zitten ook nadelen aan het afgraven van de toplaag. ‘Wie te diep graaft, verwijdert ook de zaadreserve in de bodem. Het is zaak nauwkeurig voorwerk te doen door op verschillende dieptes bodemmonsters te nemen.’

Gunstig effect
Plaggen is heel vaak gunstig voor de flora, maar voor insecten en reptielen kan het desastreus zijn. Zonder de fauna te ruïneren toch goede herstelmaatregelen uitvoeren: dat is de kunst die de ecologen beter onder de knie proberen te krijgen.

Gunstig effect
Ook de strijd tegen de verzuring heeft effect gehad. Minder uitstoot van fosfaat, stikstof en ammoniak heeft bijgedragen aan schonere vennen. ‘In mijn studententijd in de jaren tachtig kon ik met moeite tien plaatsen vinden met moeraswolfsklauw. Nu zijn ze zo talrijk, dat het me niet zou verbazen als wolfsklauw van de Rode Lijst verdwijnt’, zegt Verbeek.

Meer over