Kiezers kunnen het wel verkeerd doen

Om de zoveel tijd halen kiezers ergens ter wereld hun schouders op en besluiten dat er nauwelijks enig verschil is tussen de belangrijkste kandidaten....

EN weer zijn we aanbeland in de wereld van Voltaires Candide. Het kost geen moeite om onze duistere 21ste eeuw weerspiegeld te zien in die vrolijke vertelling van een in bloed gedrenkte achttiende eeuw, waarin voor de personages achter elke hoek rampen, verkrachtingen, ophangingen, aardbevingen en syfilis liggen te wachten. In de fictieve wereld van Voltaire, net als in onze maar al te echte wereld, bestond er een hoop gedoe tussen Europeanen en 'Muzelmannen'. Bij een van de personages werd op last van een imam een bil afgesneden, terwijl de filosoof Pangloss 'bont en blauw geslagen' werd, dankzij weer een andere imam. Hoop bestond alleen om de bodem ingeslagen te worden, liefde alleen om rampspoed te brengen. De onschuldige Candide kon de mooie Cunegonda alleen krijgen nadat zij was veranderd in een lelijk oud wijf.

Pangloss, de ideeënman die de weldadige wetenschap der 'metafysico-theologo-cosmo-sullologie' doceerde en die het prototype is van al onze hedendaagse 'werkelijkheidsinstructeurs' (de term is afkomstig van Saul Bellow), hield op een of andere manier vast aan zijn overtuiging dat 'het allemaal niet beter kan in deze beste van alle mogelijke werelden'.

Candide, echter, kiest aan het eind van zijn weg vol geweld voor het pad der berusting en komt tot de beroemde slotsom: 'Il faut cultiver notre jardin'. Zijn vriend Martin sluit zich daarbij aan: 'Wij moeten werken zonder te discussiëren, alleen zo maken we het leven dragelijk.' Voltaires grote vertelling eindigt dus met de suggestie dat we er in afschrikwekkende tijden maar beter aan doen ons niet met hogere ideeën bezig te houden en onze neuzen niet in grote zaken te steken, maar in plaats daarvan gewoon ons eigen tuintje te bewerken.

Voltaire was er echter niet de man naar om apathie aan te bevelen als een algemene remedie tegen de beproevingen van het leven. Maar onze voorliefde voor slordig lezen en nog slordiger denken is toch zo sterk dat we het einde van zijn beroemdste verhalende werk zo zijn gaan opvatten: als zou er een houding van apathie, passiviteit en in de schulp kruipen in worden onderschreven.

En het is juist een dergelijk geval van misplaatste apathie dat in ons eigen afschrikwekkende heden heeft gezorgd voor de 'LePenisering' van de Franse politiek en dat Frankrijk heeft verleid tot een van de grootste blunders uit haar moderne geschiedenis. Frankrijk, druk bezig met het bewerken van haar tuintje, is er, plotseling en veel te laat, achter gekomen dat er een gifslang in haar gazon huist.

Om de zoveel tijd halen ergens ter wereld de kiezers hun schouders op en besluiten dat er nauwelijks enig verschil is tussen de belangrijkste kandidaten. De dag na de verkiezingen slaat de werkelijkheid terug, maar dan is het al te laat. De laatste keer dat zoiets in Groot-Brittannië gebeurde, was het gevolg de langdurige en schadelijke regeerperiode van Margaret Thatcher. Ook in de strijd om het presidentschap tussen Bush en Gore was apathie onder de keizers dé cruciale factor met als gevolg dat het fiasco in Florida beslissend werd, wat natuurlijk nooit had mogen gebeuren.

Nu heeft het onbehagen dan in Frankrijk toegeslagen en hoewel Jospin terecht de schuld op zich heeft genomen voor een matte, Al Gore-achtige campagne, ligt de fout niet bij hem alleen. Een aloud adagium in de politiek luidt dat de kiezers het nooit verkeerd kunnen doen, maar nu is dat toch echt wel het geval. Misschien moeten de Franse kiezers aftreden in plaats van Jospin, om ruimte te maken voor nieuwe kiezers die het wel belangrijk vinden hun verantwoordelijkheid op zich te nemen.

Een onthutsende waarheid over ons onthutsende tijdperk is dat juist de mensen die het meest direct de beschikking hebben over de schatten van vrijheid en democratie er het minst mee begaan zijn. In de jaren nadat ayatollah Khomeiny de fatwa tegen mij had uitgeroepen, was het verlies van mijn stemrecht (wie geen vast adres heeft kan zich niet als kiezer laten inschrijven) een van de dingen die mij het meest deed.

Maar als ik dat vertelde, leek niemand het idee te hebben dat ik mij daarmee nou iets verschrikkelijk belangrijks moest ontzeggen. Nadien zijn de gedesillusioneerdheid en het cynisme van de kiezers alleen maar toegenomen. De op dit vlak minder bevoorrechtte bewoners van de vele dictaturen in de wereld hebben alle recht hun afkeer te tonen van het feit dat zij die dit voorrecht hebben er zo weinig waarde aan hechten en het zo makkelijk verkwanselen.

De Franse kiezers hebben dan niet eens het excuus van Candide dat ze uitgeput zijn na een periode van rampspoed. Alle gedoe in de wereld van vandaag speelt zich niet af op Frans grondgebied. Er is geen eenogige mullah die voorgesteld heeft de Franse manier van leven te talibaniseren, geen messianistische Osama die het Franse staatsapparaat heeft gekocht om het te gebruiken voor terroristische doeleinden. In de Parijse metro vinden geen zelfmoordacties plaats.

Frankrijk is niet Gujarat, waar de afschuwelijke staatsregering een massa slachting aanrichtte, terwijl de Indiase premier een oogje toekneep. Bovendien heeft het land niets beleefd van het soort trauma dat de Palestijnen in Jenin te beurt is gevallen. Frankrijk is nog altijd Frankrijk, zelfs al heeft het land onlangs de onmogelijke en weinig verlichte truc uitgehaald zich tegelijkertijd als antisemitisch en als anti-Arabisch te laten gelden.

De Franse manier van leven is nog altijd een van de meest aantrekkelijke en, ja, ook meest geciviliseerde levenswijzen. Maar de vanzelfsprekendheid en de duurzaamheid ervan hebben een aantal gevaarlijke illusies gekweekt, vooral bij links. Het besluit van links om meerdere kandidaten in te zetten en daarmee het anti-Chiracfront te versnipperen heeft de kans geboden die Jean Marie Le Pen zo vrolijk met beide handen heeft aangepakt. Een dergelijk besluit kan alleen genomen worden door mensen die er zo zeker van zijn dat de status quo gehandhaafd blijft, dat ze stompzinnige, riskante spelletjes met de toekomst denken te kunnen spelen.

Wat valt er te zeggen over de dwaasheid van links in Europa? Waar en hoe zal links de boel straks weer verknallen? Nog maar net was links gekant tegen militaire acties die de Taliban uit het zadel wierpen en vrijwel zeker een aantal terroristische aanvallen op het Westen voorkwamen. Na het in de kwestie-Afghanistan bij het verkeerde eind te hebben gehad, heeft links het in Frankrijk ook bij het verkeerde eind gehad.

Deze keer hebben de Franse kiezers gelukkig de kans om in de tweede stemronde de fout weer goed te maken. De prijs daarvoor is dat Jacques Chirac nog weer jaren aan de macht zal zijn, maar die prijs moet worden betaald. De tuin mag niet in handen van de slang vallen.

Meer over