analyse

Kiezen de Chilenen voor de extreem-rechtse Pinochet-bewonderaar Kast of de jonge, linkse Boric?

Het welvarendste land van Latijns-Amerika kiest zondag tussen José Antonio Kast (55), een extreem-rechtse bewonderaar van dictator Pinochet, en de twintig jaar jongere, linkse Gabriel Boric, die af wil van Pinochets economisch model. Vier redenen waarom Kast kan winnen (en één waarom hij vermoedelijk verliest).

Joost de Vries
De Chileense presidentskandidaten: rechts José Antonio Kast van de Republikeinse Partij, links Gabriel Boric van de linkse coalitie Apruebo Dignidad (Ik ben voor waardigheid). Beeld EPA
De Chileense presidentskandidaten: rechts José Antonio Kast van de Republikeinse Partij, links Gabriel Boric van de linkse coalitie Apruebo Dignidad (Ik ben voor waardigheid).Beeld EPA

1. Verdeeld landschap

De meeste Chilenen wilden geen president Kast, bleek bij de eerste stemronde in november. 53 procent van de 15 miljoen stemgerechtigden bleef thuis. Van degenen die opkwamen stemde 28 procent op de extreem-rechtse kandidaat.

Kast had het geluk, zegt politicoloog Pamela Figueroa van de Universiteit van Santiago via de telefoon, dat hij kwam bovendrijven in een verdeeld politiek landschap. Gematigde rechtse partijen hielden een open voorverkiezing en kregen een kandidaat waarmee ze niet onverdeeld blij waren. Terwijl het centrum-rechtse blok verbrokkelde, legde zijn voorman het af tegen Kast. In de eerste ronde haalde hij zelfs meer stemmen dan de linkse kandidaat Boric (26 procent).

2. Vrees voor (te) links

Miguel Kast, de oudste van tien kinderen van de Duitse migrant Michael Kast, was een van de Chicago Boys, Chileense economen die in de VS waren gevormd door de Amerikaanse vrijemarktgoeroe Milton Friedman. Pinochet benoemde hem tot hoofd van de centrale bank. Zodoende was hij een van de architecten van het neoliberale model dat de dictator de Chilenen oplegde.

De vrije markt maakte van Chili zowel een welvarend als zeer ongelijk land, waarin het beste onderwijs, de beste zorg en een goed pensioen zijn voorbehouden aan een bevoorrechte minderheid. José Antonio, de jongste Kast, belooft de erfenis van zijn overleden broer veilig te stellen. Chili dankt zijn welvaart aan Pinochet, aldus de kandidaat.

Hoewel Kasts bewondering voor Pinochet veel Chilenen te ver gaat, vinden zijn waarschuwingen tegen ‘het linkse gevaar’ weerklank. En niet alleen onder de elite die profiteert van het systeem: ook de minderbedeelden zijn gevoelig voor zijn retoriek. Na bijna een halve eeuw zit het neoliberalisme diep ingebakken in het Chileense denken. Zijn ‘communistische’ opponent Boric wil Chili’s rijkdom te grabbel gooien en het land veranderen in een Venezuela of Cuba, stelt Kast. In werkelijkheid bevindt Boric zich veel dichter bij het midden dan Kast.

3. Vrees voor migranten

In 2020 telde Chili 1,6 miljoen nieuwkomers (op 19 miljoen inwoners), de meesten van hen Venezolanen. Kast vertolkt een stevige xenofobe onderstroom. Het welvarende (en overwegend lichter getinte) Chili is net zo bang voor (donkerder) migranten als Amerikanen en Europeanen dat zijn. Kast belooft een greppel langs de noordgrens. Op de noordelijke hoogvlakte waar de meeste migranten clandestien de grens oversteken, scoorde hij het best van alle kandidaten.

Chileens racisme richt zich ook tegen de inheemse Mapuche-volkeren die al eeuwenlang strijden voor land- en culturele rechten. Met regelmaat botsen gewapende Mapuche-milities hard met de overheid. Kast spreekt over terroristen en belooft een keiharde aanpak. In de regio Araucanía, hart van de Mapuche-strijd, boekte de extreem-rechtse kandidaat zijn beste resultaat. Hij kreeg grote steun van de ‘witte’ ultraconservatieve boeren.

4. Godvrezend

In tegenstelling tot Jair Bolsonaro, waarmee Kast vaak wordt vergeleken, leeft de Chileen ook naar de conservatieve waarden die hij propageert. De Braziliaanse president trouwde drie keer. Kast is al dertig jaar getrouwd met de vrouw op wie hij als student verliefd werd. Ze kregen samen negen kinderen.

Hij verdedigt conservatief-christelijke overtuigingen in een tijd waarin Chili in rap tempo verandert. Protesten die begonnen in 2019 mondden uit in een referendum over Pinochets neoliberale grondwet. In de nieuwe grondwet moeten etnische en seksuele minderheden meer rechten krijgen. Een week geleden voegde Chili zich bij de twintig landen die het homohuwelijk erkennen. Grote buur Argentinië legaliseerde een jaar geleden abortus, een gebeurtenis die de Chileense feministische beweging hoop gaf.

Driekwart van de Chilenen zegt ‘zonder twijfel’ te geloven in God. Voor wie de veranderingen te snel gaan, is Kast een logische keuze. Een stem op de agnost Boric, die zijn eerste politieke stappen zette in het progressieve studentenactivisme, betekent een stem voor een wereldlijker Chili.

5. Vrees voor Kast

Peilingen voorspellen desondanks een krappe meerderheid voor Boric. Al blijft het koffiedik kijken, veel hangt af van die ruime helft van de kiezers die in de eerste ronde thuisbleef. Hoe meer van die gematigde kiezers er naar de stembus komen, des te groter Boric’ kansen. Bovendien heeft Chili ervaring met (centrum-)linkse presidenten – de laatste extreem-rechtse leider was Augusto Pinochet.

‘Voor Kast is het moeilijker zijn toon te matigen, zijn conservatieve standpunten zijn bekend’, zegt politicoloog Figueroa. ‘Maar ook zijn afkeer van de Verenigde Naties.’ De vrees voor Kasts extreem-rechtse ideeën is uiteindelijk groter dan die voor de linkse agenda van Boric, verwacht ze. Bovendien probeert Kast op de rem te trappen van veranderingen die de afgelopen jaren vaart hebben gekregen.

Honderdduizenden jongeren gingen in 2019 en 2020 de straat op uit protest tegen een systeem dat de ongelijkheid in stand houdt. Eind vorig jaar stemde 80 procent van de Chilenen (opkomst ruim 50 procent) voor het schrijven van een nieuwe grondwet. Dat was geen stem voor een linkse revolutie à la Cuba, wel voor een eerlijker Chili. Het is het Chili dat Boric voor ogen heeft, schrijft de Chileense politicoloog Robert Funk in het blad Americas Quarterly. ‘Zijn plannen zijn moeilijk revolutionair te noemen. Wat hij wil, is het neoliberale systeem veranderen in een sociaal-democratisch model.’

Meer over