'KGB lette zeer op Nederland'

Drie jaar lang dompelde Christopher Andrew, hoogleraar moderne geschiedenis in Cambridge, zich onder in het Mitrokhin-archief, de door de ex-archivaris Vasili Mitrokhin gekopieerde staatsgeheimen uit de kelders van de Russische geheime dienst KGB....

- In uw boek staan welgeteld twee verwijzingen naar Nederlanders. Eén naar kardinaal Willebrands, die destijds in Rome werkte. De ander naar Han Pieck, in de jaren dertig KGB-agent. Was de KGB niet in Nederland geïnteresseerd?

'Jawel, zeker wel. Ik heb dingen weg moeten laten en ik besef nu pas hoeveel Nederlands materiaal er op de plank is blijven liggen. Ik accepteer de kritiek dat het boek geen recht doet aan de relatie tussen de KGB en Nederland.'

- Er was dus wel materiaal?

'Jazeker, hetzelfde soort materiaal dat beschikbaar was over andere kleinere landen. Zo zijn er interessante documenten over de CPN.'

- Die willen wij graag lezen.

'Ik begrijp van mijn uitgever dat er plannen bestaan voor een Nederlandse vertaling. Daarin zal ik zeker op Nederland betrekking hebbend materiaal uit het archief toevoegen.'

- Kunt u niet vast de naam van een parlementariër onthullen op de KGB-loonlijst?

'Het spijt me, ik kan me even geen details herinneren. En de files heb ik niet hier thuis. '

- U bent een expert op het gebied van de geschiedenis van de KGB. Was u desondanks verrast door het archief?

'Wat me het meest verraste was de volledige obsessie waarmee werd getracht dissidenten binnen alle geledingen van de maatschappij het zwijgen op te leggen. De KGB is jarenlang bezig geweest een schrijver van anonieme brieven te pakken te krijgen. Een prominente moordzaak in Groot-Brittannië zou niet zoveel aandacht van de politie hebben gekregen. Het is de intensiteit van de activiteiten van de KGB die me verraste.'

- U beschrijft hoe de KGB in 1967 plannen maakt om een aantal kardinalen, onder wie de Nederlander Willebrands, te gaan bewerken. Was dat niet naïef?

'Je moet dat zien in het kader van de geschiedenis van de KGB. Die was tijdens de Tweede Wereldoorlog enorm succesvol geweest. Ze waren op alle niveaus gepenetreerd in de regering-Roosevelt. Tijdens de Koude Oorlog moesten ze tegenover hun bazen net doen alsof ze dat soort dingen nog steeds konden bereiken. Dus kreeg je de absurde pogingen Harold Wilson te recruteren, Oscar Lafontaine, Cyrus Vance. En de absurde poging kardinalen als Willebrands te beïnvloeden. Wat je de KGB daarbij moet nageven, is dat ze zich al vroeg realiseerde wat voor een dreiging de kerk voor de Sovjet-Unie betekende.'

- De KGB heeft ondertussen niet kunnen voorkomen dat het Sovjet-systeem ten onder is gegaan.

'Toen de Sovjet-Unie uit elkaar viel, concentreerde iedereen zich op de vraag: waarom ging het zo snel? Maar volgens mij was de belangrijkste vraag: waarom gebeurde het pas zo laat, waarom hield dat regime het zo lang vol? Je mag de geschiedenis van de Sovjet-Unie niet reduceren tot de geschiedenis van de KGB, maar je kunt die essentiële vraag niet beantwoorden zonder de rol van de KGB te doorgronden. De KGB heeft ervoor gezorgd dat de Russen heel lang niet eens de mogelijkheid van verandering hebben overwogen.'

- Heeft uw boek behalve historische ook actuele waarde?

'De opvolger van de buitenlandse dienst van de KGB, de SVR, distantieert zich op geen enkele wijze van de KGB. En net als tijdens het communistische regime het geval was, onderschatten westerse waarnemers ook nu weer de politieke betekenis van de geheime dienst. Het Westen heeft zich in de Jeltsin-periode al drie keer laten verrassen, en steeds was het dezelfde verrassing: een hoge officier van de geheime dienst die premier wordt: Primakov, Stepasjin, Poetin, alle drie hoge KGB'ers. Het zijn nog steeds dezelfde mensen. Daarom is het boek ook belangrijk voor begrip van het huidige Rusland.'

- En nu hoopt u op een dissidente CIA-agent, die de archieven van díe organisatie bij u thuisbezorgt?

'Als dat zou kunnen, graag. Ik zou trouwens ook tegen alle Nederlandse geheim agenten willen zeggen: geef mij uw files. Wel in een Engelse vertaling graag.'

Meer over