Kernproef zal ook in Frankrijk nadreunen

Het ziet er naar uit dat Frankrijk voor zijn kernproeven op Mururoa een hoge prijs moet betalen. De kwestie is niet alleen of die proeven wel nodig zijn en welke risico's zij met zich meebrengen....

DAT Margaret Thatcher altijd koos voor het eigen volk wanneer zij moest kiezen tussen Angelsaksen en Europeanen, is niet waar. Sommige onderwerpen konden haar erg 'Europees' maken. Een daarvan was, wat zij noemde, 'het nucleaire.'

Tien jaar geleden, toen de wereld woedend was over het tot zinken brengen van de Rainbow Warrior door de Fransen, werd zij onder druk gezet Mitterrand en zijn handlangers te bekritiseren. Buitenlandse Zaken mompelde wat woorden van spijt, maar de premier hield het bij een krachtig zwijgen.

Het was een van die non-gebeurtenissen die zo zelden worden opgemerkt, maar die vaak voor de meest belangrijke beslissingen staan. Enerzijds wilde Thatcher Frankrijk niet bekritiseren in zijn pogingen zijn nucleaire programma tegen Greenpeace te beschermen. Anderszijds was Thatcher razend omdat Nieuw-Zeeland, geleid door de socialistische premier David Lange, zijn havens afsloot voor Amerikaanse oorlogsschepen met kernwapens.

Vandaar dat Frankrijks onbekookte verdediging van zijn nationale belangen, tot en met moord, de pogingen van het Britse ministerie van Buitenlandse Zaken Thatcher te laten kiezen tussen internationaal recht en solidariteit met een gemenebestpartner, volledig teniet deed.

De nucleaire club, met andere woorden, kende zo zijn eigen solidariteit. En die is er nog steeds. Het stelt hen in staat zich een zekere arrogantie aan te meten, zoals president Chirac aantoont. Hij wil ons doen geloven, zoals eerder Thatcher deed, dat de nucleaire optie moet worden opengehouden tegen alle bezwaren in, vooral die bezwaren die uitgaan van het afleggen van verantwoordelijkheid.

Het probleem is namelijk dat de 'nucleaire' besluitvorming geheim is. Het ter discussie willen stellen van de kernproeven tast het prerogatief van de leider aan. Chirac, zegt het Elysée uit de hoogte, heeft een onomkeerbare beslissing genomen binnen een maand nieuwe proeven te doen op Mururoa.

Onomkeerbaar mag het zijn, het is nu reeds een diplomatieke ramp. Frankrijks bijdrage aan de vijftigste verjaardag van Hiroshima zal het land jaren achtervolgen. Het besluit speelt in op Chirac's wens zichzelf te bewijzen als een leider. Hij beziet de wereld, van Washington tot Londen tot Moskou, en ziet overal compromissen en besluiteloosheid.

Een reeks gebaren, zoals het aannemen van een grondwetswijziging die de president meer mogelijkheden geeft referenda uit te schrijven en de bevoegdheden van de president ook op andere punten worden vergroot, moeten zijn hang naar suprematie bevredigen. Maar het is 'het nucleaire' waarvoor Frankrijk meer zal moeten betalen dan het er ooit voor terugkrijgt.

De proeven op Mururoa zijn een koloniale daad. Het gebied mag dan wel Frans zijn, maar de gevoeligheden die Frankrijk bruusk terzijde schuift, staan ver van zijn bed. Het land voerde altijd al een armzalig koloniaal bewind, en ook nu waren de Fransen niet in staat de bezwaren van de oorspronkelijke bewoners te voorzien, laat staan te begrijpen.

Maar de verliezer, dat is al duidelijk, is Parijs. Zuidelijk Azië is razend. Japan is spreekt zijn afschuw uit. Australië neemt een bewonderenswaardig hard standpunt in, en laat Chirac betalen in de vorm van gemiste defensieorders. De keuze van een Europese grootmacht om voor gevaarlijke experimenten de Stille Oceaan binnen te vallen, wordt door alle landen die aan die oceaan liggen als een ondraaglijk anachronisme beschouwd.

Dat is niet de enige stap terug in de tijd. De argumenten die de Fransen voor de proeven aanvoeren, ontmoeten in brede kring kritiek. Deskundigen betwijfelen of de proeven nog wel nodig zijn voor de effectiviteit van het Franse kernwapen, en vragen zich af in hoeverre computersimulaties de tests zouden kunnen vervangen.

DE grote twijfel betreft echter het proces van nucleaire modernisering op zich. Op wie in deze nieuwe wereld zullen ooit de raketten worden gericht? Een potentiële kandidaat ontbreekt. Voor de ware reden moet men zich richten op de hoogdravende woorden van de Franse minister van Defensie, Charles Millon: 'Ik wil dat de Fransen en buitenlanders begrijpen dat ons besluit een soevereine daad is die Frankrijk in staat stelt een grootmacht te blijven.'

Deze bewering bevat een complex aan veronderstellingen, die niet allemaal incorrect zijn. Groot-Brittannië claimt hetzelfde. Daarom was de Britse reactie op Chirac's keizerlijke belissing dan ook noodgedwongen zwakjes. Groot-Brittanië was klaar met zijn proeven in Nevada - of deed net of die klaar waren, daartoe gedwongen door het Amerikaanse moratorium.

Hoe moeten de Britten de Fransen dan vertellen dat zij het recht niet hebben kernproeven te doen? Frankrijk en Groot-Brittannië staan zij aan zij, zij hebben een gemeenschappelijk belang. Het bezit van nucleaire wapens maakt hen belangrijk en verzekert hen bijvoorbeeld van toegang tot de VN-veiligheidsraad - en verhindert ook dat de Europese Unie die plaats inneemt.

Groot-Brittannië houdt vol dat het neutraal is in deze kwestie. Londen sloot zich niet aan bij Oostenrijk, Zweden, Finland, Denemarken en Nederland, toen deze landen tijdens de top in Cannes braken met Frankrijk en een formele klacht indienden bij Chirac.

Evenzeer wil Groot-Brittannië Australië en andere landen in de Stille Oceaan niet afvallen. Zij maakten het mede mogelijk dat het non-proliferatie verdrag kon worden verlengd, het enige lichtpuntje in dit diplomatieke jaar. Maar in essentie is Groot-Brittannië gevangen in een Franse omhelzing.

Een gevolg hiervan kan zijn dat wellichtenige voortuitgang wordt geboekt in de bestaande, maar aarzelende gesprekken over Frans/Brits nucleaire samenwerking. Zou een een Anglo-Franse bom de toekomstige Euro-afschrikking kunnen vertegenwoordigen? Niet binnen enkele jaren, maar wel binnen enkele decennia kan de Amerikaanse strategie door binnenlandse politieke druk in zo'n richting worden gestuurd, dat dat een reëele optie wordt.

De woede over de kernproeven op Mururoa kan echter een andere uitkomst tot gevolg hebben. Het kan een katalysator zijn voor een debat dat men na de in 1989 veranderde machtsverhoudingen in de wereld steeds angstvallig heeft vermeden. Frankrijk noemt de kritiek van Australië en Japan, om die van Greenpeace maar te vergeten, pervers. 'Waarom juist nu? En de Chinese proeven dan?'

Welnu, de proeven in China, hoewel zij moeilijker zijn aan te tonen, zijn ook sterk bekritiseerd. De vraag 'waarom nu?' is echter dwaas. Frankrijk en Groot-Brittannië moeten worden geconfronteerd met de het wijdverbeide ongeloof dat na de val van de Sovjet-Unie de nationale veiligheid zo in het geding is dat een dergelijke verwerpelijke aanslag op het milieu in de Stille Oceaan is gerechtvaardigd.

'MURUROA' stelt die vraag, met een verbetenheid die de overtreders niet hadden verwacht. Het besluit de kernproeven te hervatten is een dwaasheid die Chirac als een boomerang in het gezicht treft. Maar het richt wel de aandacht op een discussie die voorheen, tot plezier van de nucleaire grootmachten, werd genegeerd.

Waar de vredesbeweging tijdens de Koude Oorlog niet in slaagde, zou Mururoa dat kunnen bewerkstelligen nu de Koude Oorlog voorbij is?

Hugo Young is commentator van The Guardian.

The Guardian/de Volkskrant

Meer over